Ovako je bilo

 

KRATAK OSVRT NA ISTORIJU LJUDI NAD KOJIMA JE SPROVEDENA „RACIJA“

Srpske_privilegije_1732

Pogled u prošlost ujedno znači i pogled u budućnost. Neretko čujem od prijatelja u Americi poslovicu koja kaže da narod koji zaboravi svoju istoriju u opasnosti je da je ponovi. To se u slučaju naših naroda pokazalo potpuno tačnim. Ovaj pogled u prošlost ima za cilj da shvatimo njenu suštinu, olakšamo sebi sadašnjost i nikada u budućnosti ne pomislimo da neki događaji i dela postanu ponovljena stvarnost.

Vojvodina je nakon oslobođenja od Turaka ostala velika pustara sa dovoljno mesta za naseljavanjeljudi svakog porekla. Austrougarska carevina je zbog tog i drugih razloga podsticala naseljavanjeovih krajeva u koje su novi stanovnici počeli da pristižu u 17 veku. Srbi su u većim grupama stigli

1690. godine, za njima Jevreji 1693. Nemci su započeli da kolonizuju ove prostore u periodu od

1712. do 1716. Preci vojvođanskih Mađara počeli su da nastanjuju ovaj deo panonske nizije 1718.

Godine 1840. na vojvođansko tlo su stupili Slovaci, a 1739. Jermeni.

Vojvodina je postala sigurna luka za najprogonjeniju, najugroženiju etničku grupu u Evorpi. Iako

Austro-Ugarska monarhija nije primenjivala metode fizičkog istrebljenja, njen ekonomski sistem je

sadržao posebno predviđene mere izvlačenja novca od Jevreja i primenu ekonomskih restrikcija.

Malo je reći da su osnovna prava Jevreja kršena u Monarhiji ako se uzme u obzir da je u jednom

trenutku donet dekret da samo jedan muški član svake jevrejske porodice ima pravo da se oženi.

Jevreji u Vojvodini

Smatra se da su Jevreji na teritorijama Ugarske živeli pre dolaska Huna i Avara, a prema pouzdanim

podacima u toj oblasti su prisutni već 890. godine. Neki izvori spominju prisustvo Jevreja u Bačkoj

1526, nakon Mohačke bitke, kada su Turci zavladali tim područjem. Turci, budući mnogo snošljiviji

prema Jevrejima u odnosu na Austrijance i Mađare, dopustili su im da se naseljavaju u Otomansko

carstvo i omogućili im bavljenje trgovinom. U tom periodu se izvestan broj Jevreja doselio iz

Beograda u Petrovaradin (tada vojni logor) i nastanio u podnožju Petrovaradinske tvrđave. Neki

podaci navode da su Bačku tada nastanjivali Jevreji, Turci, Srbi, Cincari i Grci. Oslobođenje od

Turaka dovešće do veće migracije Jevreja koji u tom delu carevine pronalaze mirniji život i veću

slobodu.

Duh Novog Sada istakao se već u to doba kada je selo u dnu petrovaradinske tvrđave otvorilo ulice

za Jevreje dopustivši im da se trajno nastane. Gradovi i rudarska mesta u Monarhiji nisu odobravali

naseljavanje Jevreja, čak im je bio uskraćen i kraći boravak u tim sredinama. Prosto je nezamislivo

da je u Somboru, Subotici i Pešti bilo zabranjeno Jevrejima da čak i prenoće!

Za vreme cara Karla III donet je – slobodno se može reći – čist genocidan zakon koji je propisivao

da samo jedan muškarac iz svake jevrejske porodice može da se oženi. Taj zakon bez presedana u

ljudskoj istoriji naveo je mnoge mlade ljude da potraže spas u Vojvodini, u to vreme južnoj oblasti

Monarhije. Usled slabije naseljenosti Vojvodina nije bila podvrgnuta strogoj kontroli u odnosu na

druge delove Austro-Ugarske. U Petrovaradinski Šanac su prispeli novi Jevreji od kojih su se mnogi

kasnije raselili u okolna (šajkaška) sela.

U Srbiji su postojale tri grupe etničkih Jevreja. Teritoriju Vojvodine su pretežno nastanjivali

Aškenazi. Aškenazi («Aškenaz» na hebrejskom „Nemačka“) su nastanjivali srednju i istočnu Evropu,

a njihov maternji jezik «jidiš» je mešavina hebrejskog, staronemačkog i slovenskog. Potomci

izgnanika iz Španije i Portugalije (Sefardi), čiji je maternji jezik „ladino“ mešavina hebrejskog i

starošpanskog, uglavnom su se stacionirali u Beogradu. Razvili su živu kulturnu aktivnost, čak su

izdavali publikacije na svom jeziku. Romanioti – Jevreji koji su živeli u Vizantiji u antičko vreme –

vremenom su se raselili po svetu. Neki su dospeli u panonsku niziju i utopili se u pomenute dve

etničke grupacije. Tragovi romaniotske etničke skupine su vidljivi u prezimenima Papo i Romano.

U popisu Jevreja iz 1717. navodi se da u Petrovaradinskom Šancu (zvanom „Racko Selo“ do 1713.

po mađarskom terminu „Raci“ za Srbe) žive tri jevrejske porodice: Mark, Mojsej i Jakov, da postoji

sinagoga i jevrejsko groblje. Stroge odredbe o bavljenju privredom iz 1690. sprečile su Jevreje da

se nasele u rudarska mesta. Marija Terezija 1711. uvodi veće poreze za Jevreje od onih koje plaćaju

Srbi. Pored ograničenja u sklapanju braka iz 1726. (Familiatatengesetz), Marija Terezija 2. aprila

1743. uvodi takozvanu «tolerancijsku taksu” za Jevreje. Tri godine kasnije taj diskriminatorski

razrez je povišen. Porez je ukinut 1785, ali tada car Josif II uvodi nov diskriminatorski propis –

«Kameralnu taksu» – koju će biti ukinuta tek 1846. ukazom cara Ferdinanda.

Godine 1767. Jevrejima je zabranjeno da se bave zanatom izrade sapuna, 1770. im je uskraćeno da

trguju gvožđem. Pet godina kasnije zabrane su proširene na zlatarstvo i pečatorezačke usluge. Car

Josif II, 13. maja 1781. određuje Jevrejima da moraju da govore jezikom države. Hebrejski se

zvanično mogao upotrebljavati samo prilikom verskih obreda. Jevrejima je dozvoljeno da se upišu u

srednje škole, obrađuju zemlju, da se bave zanatima i umetničkim radom. Zabrana naseljavanja u

rudarska mesta ostala je na snazi. Dana 26. aprila 1784. doneta je naredba o obaveznoj upotrebi

nemačkog jezika. Dve godine kasnije uređeno je obavezno osnovno školovanje za sve podanike, a

godinu dana nakon toga je Carskom naredbom propisano da Jevreji obavezno moraju da

upotrebljavaju nemačka imena i prezimena. U tom smislu im je dat rok do januara naredne godine

da odaberu željena imena. Stoga, kada se susrećemo sa svedočanstvima o ubijenim ljudima sa

nemačkim imenima, objašnjenje se krije u činjenici da je Monarhija preduzela takve mere prema

jevrejskim podanicima, mere koje nisu primenjene prema bilo kojoj drugoj etničkoj zajednici.

Nakon Nagodbe iz 1867. Jevreji ponovo moraju da menjaju prezimena – ovog puta u mađarska! Da

je ponižavanje Jevreja bilo neka vrsta državne politike vidi se iz podatka da je Mađarska dvorska

kancelarija dve godine kasnila u sprovođenju carskih zakona kojima je Jevrejima dopušteno

obrazovanje u srednjim školama, bavljenje zamljoradnjom, zanatima i umetnošću.

Godine 1790. povučene su dozvole Jevrejima da otvaraju radnje. Međutim, Ugarski sabor je 4.

marta 1840. zakonski dopustio Jevrejima da se bave zanimanjima po izboru, da imaju zemljišne

posede, fabrike i slobodu školovanja, ali je odredba o zabrani naseljavanja u rudarska mesta ostala

na snazi.

U vreme mađarske revolucije dogodili su se antisemitistički izgredi, pljačka jevrejskih radnji, čak i

pretnje peštanskim Jevrejima izgonom. Tokom revolucije stradao je Novi Sad po nalogu pukovnika

Kiša, koji je 12. juna 1849. naredio da se grad bombarduje iz dve stotine topova na

petrovaradinskoj tvrđavi. U bombardovanju je uništena sinagoga, zgrada jevrejske opštine,

jevrejska bolnica i 70 posto „srpske Atine“. Mnogo je građana izginulo, a preživeli su pobegli. Čak ni

ta stradanja nisu poštedela Jevreje dodatne nepravde koju im je nametnuo car Franja Josip posle

neuspele mađarske revolucije. Car je 1850. osudio Jevreje da plate 1.500 forinti zbog simpatija

prema mađarskim pobunjenicima. Iako su drugi narodi takođe podržavali mađarske zahteve za

slobodom od germanskog zagrljaja, nijednom nije nametnuta takva taksa! Tek 25. novembra 1867.

stupio je na snagu – makar formalno – zakon o građanskoj ravnopravnosti («Emancipacija»), kojim

su Jevreji izjednačeni u pravima sa ostalim podanicima Monarhije. Iako promena prezimena u

nemačka, odnosno mađarska više nije bila obavezna, jevrejskim diplomcima, državnim službenicima

i osobama na položajima je nezvanično preporučeno da mađarizuju prezimena, a mnogi su

dobrovoljno promenili nametnuto nemačko prezime. Prema nekim podacima je do 1904. godine

1.009 Jevreja promenilo dotadašnje prezime u mađarsko. To nije čudno ako se uzme u obzir da su

Jevreji u to vreme generalno upućeni na mađarski jezik i kulturu u kojoj su zauzeli vidno mesto u

svim oblastima nakon 1876, kada su u pravima i slobodama izjednačeni sa građanima Monarhije.

Jaša Tomić je primetio da su Jevreji tog vremena glavni nosioci mađarske kulture, što opet nije

čudno ako se ima u vidu činjenica da Jevreji nisu imali prava da se upišu u srpsku gimnaziju i

školuju na srpskom jeziku. Godine 1895. jevrejska veroispovest (neretko nazivana «izraelitskom»)

zakonski je izjednačena sa veroispovestima zastupljenim u Austro-Ugarskoj.

U godinama izgradnje vlasti u novostvorenoj Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, Jevreji su

poverljvom naredbom Ministarstva unutrašnjih dela – odeljenje za Banat, Bačku i Baranju određeni

kao građani drugog reda. U nekoliko navrata je jevrejska zajednica napadnuta u listovima na

hrvatskom, mađarskom i sprskom jeziku. Posle atentata na Kralja Aleksandra, svi Jevreji bez

dobijenog državljanstva su dobili nalog o izgonu. Izgon je pogodio mnoge koji su u Vojvodini našli

utočište i šansu za srećniji život.

Nažalost, malo je poznata činjenica da je kralj Petar I Karađorđević jedan od tri svetska velikana po

kojima je nazvan gaj u Jerusalimu. Takva čast ukazana je Teodoru Herclu, osnivaču cionističkog

pokreta za stvaranje jevrejske države i Arturu Balfuru, engleskom ministru spoljnih poslova koji je

obećao Jevrejima državu u Palestini. Gaj Kralja Petra I Karađorđevića svečano je otvoren marta

1931. u čast prvog evropskog kralja koji je Jevrejima podario ista prava koja uživaju njegovi

sunarodnici. Na taj način su Jerusalim i jevrejski narod izrazili poštovanje prema jednom od

najboljih vladara u srpskoj istoriji. Zbog toga su i novosadski Jevreji na Štrandu umirali kličući:

„Živeo kralj Petar!”

Pod naletom Firerovog režima jugoslovenska vlada je sve više popuštala pre svega dopuštajući da

se udruženja nemačke manjine pretvore u ispostave nacizma i štampanje propagandnog materijala

koji zagovara uništenje Jevreja. Godine 1939. jevrejskim regrutima i rabinima je onemogućeno

prisustvovanje vojničkim zakletvama. Vlada je otežavala ulazak jevrejskih izbeglica iz okupirane

Evrope. Nekoliko hiljada begunaca koji su uspeli da uđu u zemlju internirano je u manja mesta.

Petog oktobra 1940. vlada izdaje uredbu 1322 pod nazivom «Uredba o merama koje se odnose na

Jevreje u pogledu obavljanja radnja sa produktima ljudske ishrane”. Prvom zločinačkom uredbom je

Jevrejima zabranjeno da prodaju životne namirnice i postavljeni su komesari u postrojenjima za

proizvodnju hrane čiji su vlasnici Jevreji. Istog datuma je doneta uredba broj 1323 pod nazivom

«Uredba o upisu lica jevrejskog porekla za učenike univerziteta, visokih škola u rangu univerziteta,

viših, srednjih, učiteljskih i drugih škola”. Broj Jevreja koji će se školovati morao je da odgovara

srazmernom broju jevrejskih stanovnika u odnosu na celokupno stanovništvo zemlje. Uredbe su

dopunjene praktičnom diskriminacijom koja se do 5. oktobra odvijala nezvanično. Zapošljavanje

Jevreja u bankama, državnim i prosvetnim ustanovama je ograničeno. Sprečeno je napredovanje

Jevreja u vojsci ograničenjem na čin pukovnika.

Dolazak okupacione Hortijeve Mađarske doneće nove nevolje svim građanima Bačke, naročito

srpskoj i jevrejskoj etničkoj zajednici i pripadnicima antifašističkih struja. Podao Hortijev genocidni

sistem nametnuo je takozvani «Drugi jevrejski zakon» iz 1939. Sistematsko i plansko istrebljivanje

ionako obespravljenog jevrejskog naroda u Novom Sadu i Šajkaškoj doživeće vrhunac u „januarskoj

raciji“ 1942, a krajnji epilog u ubrzanom sprovođenju «konačnog rešenja» 1944.

Takozvana racija u Novom Sadu spada u red najstrašnijih činova genocida u istoriji čoevečanstva!

Da li će ikada biti mogućno utvrditi stvaran broj stradalnika u toj ljudskoj drami i jednoj od najvećih

tragedija u istoriji našeg naroda? Golgota mnogih novosadskih i šajkaških Jevreja ostavljala je

autora u čestoj dilemi o tačnom broju i osnovnom identitetu žrtava. Solidarnost jevrejske zajednice

doprinela je da se i pored strašnih okolnosti u kojima su ubijene žrtve „racije“ očuva osnovni

identitet mnogih pripadnika te zajednice i drugih pojedinaca koji su iskorenjeni u januarskom

genocidu. Dilemu o broju postradalih jasno možemo da sagledamo u raznim napisima o fašističkom

zločinu. Vreme je da bezlične brojke dobiju imena i prezimena i da se na taj način oda počast

ljudima koji su stvarali regiju u kojoj se spajaju Dunav i Tisa, sever i jug, sreća i nada generacija

koje su se naseljavale, napredovale u suživotu, poštovale, mešale, volele i, nažalost, mrzele. Mržnja

– to je glavni krivac koji je ubio žrtve „racije“, a kasnije Dunav Švabe i vojvođanske Mađare. Mržnja,

koja više nikada ne sme da uhvati korena i prevlada u srcima stanovnika panonske nizije!

Prema podacima Saveza jevrejskih opština Jugoslavije iz 1941. u naseljima u kojima je sprovedeno

«češljanje terena» broj Jevreja bio je sledeći: 55 u Čurugu na čelu sa predsednikom jevrejske

opštine Šandorom Lampelom; 63 u Temerinu na čelu sa predsednikom S. Šosbergerom; 80 u Titelu

na čelu sa predsednikom doktorom Eugenom Fišerom; 100 u Žablju na čelu sa predsednikom

Jakobom Fišerom; 253 u Bečeju na čelu sa predsednikom Rudolfom Špicerom; 4.104 u Novom Sadu

na čelu sa predsednikom doktorom Ferdinandom Lustigom.

Srbi u Vojvodini

Srbi su u nekoliko talasa naseljavali područje panonske nizije. Srbi dolaze u ove krajeve krajem 14.

veka kada Turci ugrožavaju Srbiju osvajačkim pohodima. Njihov priliv se nastavlja u vreme prvog

osvajanja Despotovine Srbije (1439-1444). Po osvajanju Srbije iseljavanje na sever se intenzivira

na podsticaj ugarskog kralja Matije Korvina da se Srbi nasele u pustim pograničnim krajevima.

Korvin je pozvao plemićke porodice i ratnike da se nastane u Vojvodini, a prilikom prodora na tursku

teritoriju povlačio je sa sobom civilno stanovništvo i naseljavao opustele pogranične predele. Posle

njegovih pohoda na Srbiju pod turskom vlašću 1480. i 1481. preseljeno je više od 100.000 Srba u

tadašnju južnu Ugarsku.

Turci su u vreme svoje vlasti naseljavali ispražnjene krajeve uz Savu i Dunav doseljavanjem Srba sa

juga. Plemenska imena pokazuju da je Bačka u tursko vreme naseljavana stanovnicima iz Polimlja.

Iz same Bačke su Turci preseljavali čitava sela dublje u teritorije današnje Mađarske. Neuspela

turska opsada Beča 1683. dovodi do preokreta u istoriji Evrope. Do kraja 17. veka Turci su potisnuti

do Save i Dunava zajedničkom borbom Austrije, Poljske i Venecije, članica «svete lige» za borbu

protiv Osmanlijskog carstva. Dok su austrijske i poljske trupe potiskivale Turke sa teritorija Ugarske,

bečki dvor je obećavao verske, ekonomske i druge povlastice narodima koji se dignu na ustanak.

Nakon pada Beograda Srbi su se uveliko odazvali bečkom pozivu i oslobodili Mačvu, Užice, Novi

Pazar i istočnu Srbiju. Ustanak je otvoreno podržao patrijarh Arsenije III Čarnojević, koji je aktivno

sarađivao sa austrijskim i mletačkim vlastima, a u Prizrenu se 20.000 ustanika priključilo austrijskoj

vojsci koja je prodrla čak do Skoplja.

Deo austrijske vojske je morao da se povuče usled francuskog napada na Austriju. Turci su sredili

stanje u državi i pripremili ofanzivu. Poslali su tatarske odrede na Makedoniju koja je Karpoševim

ustankom sarađivala sa Austrijom. Ustanak je svirepo ugušen, a vođa javno nabijen na kolac u

Skoplju. Nakon tog pohoda upravili su snage prema Kosovu. Porazili su austrijsku vojsku i srpske

ustanike kod Kačanika i krenuli silovitim jurišem paleći i uništavajući sve pred sobom. Stotine

naselja oko Kosova i na jugu Srbije je sravnjeno sa zemljom, a sprski narod prisiljen da beži. Nakon

kraćeg zadržavanja u Beogradu brojni Srbi, predvođeni Čarnojevićem i narodnim prvacima, prelaze

u Ugarsku i nastanjuju široko područje do Budima i Komorana.

Austrija je nakon Požarevačkog mira 1718. dobila Banat, Malu Vlašku, Srem i severnu Srbiju do

Zapadne Morave. I pored zalaganja carevine da razvije privredu i lokalnu samoupravu, teški poreski

nameti i verski pritisak je izazvao negodovanje srpskog stanovništa. Očekujući srpski ustanak

Austrija je održavala savez sa patrijarhom u interesu širenja na Balkan i potiskivanja Turske. U

novom pohodu na Tursku postignut je veliki uspeh u periodu od 1737. do 1739. Austrija zauzima

Niš, Užice i Novi Pazar. U tim mestima su se spojile austrijske snage i srpski ustanici. Međutim,

Turska je ponovo suspregla snage i 1739. nanovo porazila austrijsku vojsku kod Grocke, što izaziva

novu seobu Srba u Ugarsku.

Položaj Srba u Monarhiji bio je povoljan zbog pokroviteljstva bečkog dvora. Austrijski car je pre

narodnog ustanka protiv Turaka obećao privilegije, pa su pre napuštanja Srbije srpski glavari i

patrijarh dobili prava i povlastice za crkvu i posebnom poveljom stavljeni pod carsku zaštitu. Godine

1691. patrijarh postaje svetovni starešina Srba, još jedna privilegija dodeljena od bečkog dvora.

Carska vlast je poštovala verske slobode i srpsku samoupravu u crkvenim i prosvetnim pitanjima,

što je bio vid kulturne autonomije. Novi Sad i drugi gradovi su obezbedili status «slobodnih

kraljevskih gradova» otkupivši taj položaj sredinom 18. veka. Obnova ratom opustošene teritorije

oživljene privrednim napretkom i kolonizacijom drugih naroda, primena novih tehničkih metoda u

zemljoradnji, plansko podizanje naselja, gajenje novih kultura, jak trgovinski promet u kome Srbi

imaju vodeću ulogu, dovode do postepenog stvaranja slojevitog društva i građanske klase. Sabrani

u vojne krajine poput «Petrovaradinskog Šanca» i drugih većih naselja, Srbi postaju značajan faktor

u razvoju Bačke.

Bečki dvor je naročito u vreme cara Josifa II (1780-1790) insistirao na upotrebi nemačkog jezika

kao sredstva komunikacije i povezivanja u Monarhiji, što kod Srba izaziva žestoka protivljenja. Oni,

međutim, nisu uspeli da se izbore za teritorijalnu autonomiju ka kojoj neprestano pretenduju. Svoj

nacionalni identitet su negovali kroz jezik, običaje i narodno stvaralaštvo u naseljima oko vojne

granice i slobodnim kraljevskim gradovima. Jurisdikcije mitropolije, duhovnog žarišta srpskog

naroda, ustalile su se 1713. u Sremskim Karlovcima, koji nakon ukidanja Pećke patrijaršije 1766.

postaju duhovno vođstvo Srba u Monarhiji i šire.

Usled ekonomskih nedaća Evropu zahvata revolucija u proleće 1848. Revolucionarni pokret je

potekao iz Francuske i ozbiljno uzdrmao Habzburšku monarhiju. Josif II nije uspeo da centralizuje

carstvo te je ono postalo skup zemalja različitih naroda, uređenja i ekonomskih statusa. U Beču su

12. marta 1848. izbile demontracije i sukobi sa vojskom. Car obećava sazivanje ustavotvorne

skupštine, ali krajem aprila proglašava Ustav Austrije u kome je on apsolutistički vladar. Taj potez

dovodi do novih demonstracija i rušenja carske vlasti. Carska porodica odlazi u egzil, a pobunjenici

zavode vlast od maja do oktobra 1848.

Revolucionarni talas je zahvatio Peštu i potpirio stalnu borbu Mađara za njihov identitet i posebnost,

što su i Srbi oduševljeno pozdravili. Srbi u Vojnoj granici (današnja Šajkaška) smenjuju lokalnu

vlast, uspostavljaju narodne odbore, obnavljaju zahteve za jednaka građanska prava, biraju

«vojvdodu nad srpskom vojskom» i traže teritorijalnu autonomiju. Ti zahtevi će ih dovesti u raskol

sa rukovodstvom Mađarske revolucije. Dotle bliski odnosi bivaju pomućeni i konačno se gase posle

Majske skupštine u Sremskim Karlovcima održane od 1. do 3. maja 1848. Majska skupština je

postavila pukovnika Stevana Šupljikca za Vojvodu, mitropolita Josifa Rajačića za patrijarha i zahtev

za stvaranje Srpske Vojvodine u čiji bi sastav ušla Bačka, Banat, Srem, Baranja i «trojedina

kraljevina» (Hrvatska, Slavonija i Dalmacija). Mađarska vlada nije priznala nijednu odluku Majske

skupštine, pa je ubrzo došlo do oružanih sukoba.

Bečki dvor je decembra 1848. priznao srpskog patrijarha i vojvodu, a kako je u međuvremenu

nastao raskol između Mađara i Hrvata to su se Srbi i Hrvati u svojim nacionalnim težnjama našli na

zajedničkoj strani. Beč je uložio svaki napor da uguši mađarsku revoluciju. U tom smislu se okoristio

vojvođanskim Srbima koji su 1849. poveli nekoliko borbi protiv Mađara. U tom ratu su učestvovali i

dobrovoljci iz Srbije. Sukobi su odneli veliki broj života. Mađari su posebno bili nezadovoljni što je

Leopold I prilikom naseljavanja Srba dopustio naseljenicima značajne političke i vojne privilegije,

slobodu veroispovesti i povlašćen položaj kmetova koji nisu morali da plaćaju kuluk i desetinu

mađarskoj vlasteli. Štaviše, Vojna granica na jugu države – današnja Šajkaška – izuzeta je iz

nadležnosti ugarskih vlasti, što je posebno razdraživalo mađarski deo monarhije. Šajkaška,

naseljena pretežno Srbima, nalazila se pod neposrednom upravom Dvorskog ratnog saveta u Beču.

Srpske težnje za teritorijalnom autonomijom istrajno su gorele sve do raspada Austro-Ugarske. Tu

borbu je posebno raspirio Svetozar Miletić, narodni buntovnik, koji je uzavreo slovenske narode

podstičući ih na nezavisnost i stvaranje jedne države. Patriota i pisac rođen je 1826. u bačkom selu

Mošorinu, koje će doživeti genocid januara 1942. Uvidevši nizak obrazovni nivo srpskog naroda,

zaparloženo sveštenstvo koje uživa u svetovnom životu i položaj Srba izloženih pritiscima

germanizacije, Miletić počinje da radi na preporodu naroda kao jedinoj mogućnosti opstanka.

Ujedinjenje Italije ostavlja na njega poseban utisak kao obrazac za stvaranje države Južnih Slovena.

Carsko rešenje o ukidanju Vojvodine 27. decembra 1860. dovodi do najvećeg srpskog razočaranja u

Beč i cara. Program nacionaliste i liberala Miletića tada postaje jasno definisan: ujediniti Srbe i Južne

Slovene i ostvariti slobodu. Podržavajući otpor Mađara prema Habzburškom apsolutizmu Miletić

iskreno zagovara prijateljstvo sa Mađarima verujući da su na istom putu za postizanje nacionalnih

ciljeva. Prijateljstvo i bratimljenje sa Mađarima plamti od 1861. do 1867. Nagodba kojom su Mađari

1867. dobili prevlast nad Ugarskom, a Nemci nad Austrijom označila je kraj bliskih odnosa i

Miletićev rat sa Mađarima do kraja života.

Godine 1868. Mađarska donosi zakon o narodnostima kojim potčinjava sve nacionalnosti mađarskoj

prevlasti. To izaziva otvoren sukob Srba sa mađarskom državnom idejom. Narodna borba – koja je

dovela do Veliko-Bečkerečke Konferencije 1869 – imala je za cilj opstanak srpske nacije i autonomiju

kao «jedino utočište i poslednji bedem našeg narodnog života, i ako njega napustimo, onda smo

sami sebe napustili». Revolucionarno raspoloženje koje rasejava Miletić izazvalo je zabrinutost

mađarskih vlasti. Vlasti hapse Miletića 1875. godine uz posredovanje ruskog ambasadora Novikova

u Beču. Posle trogodišnjeg pritvora osuđen je 18. januara na pet godina robije. Zatvoren dočekuje

vest da je Berlinski kongres članom 25-tim dodelio Bosnu i Hercegovinu na upravu Austro-Ugarskoj,

što je protumačio kao pobedu Monarhije. Izmučen i očajan doživljava psihičko rastrojstvo i smrt, a

hapšenja i teror splašnjavaju revolucionarne težnje. Srpski narod zapada u razočaranje i apatiju.

Nauk Svetozara Miletića da nije važno «da li ćemo se zvati Srbi ili Hrvati, da li ćemo biti pravoslavni

ili katolici, da li ćemo upotrebljavati ćirilicu ili latinicu» težište je tadašnje borbe južnoslovenskih

naroda koji će slobodarske ciljeve ostvariti stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

Mađarski pritisak je posebno terorisao srpski omladinski pokret u kome su vlasti videle veleizdajnike

i velikosrbe koji hoće da svetostefanske teritorije pripoje srpskoj državi. Nakon zatvaranja Svetozara

Miletića sprovedena je mađarizacija u svim oblastima Bačke. Jedan od glavnih prioriteta vlasti je

mađarizacija Šajkaške u kojoj je čak u «14 šajkaških opština oduzeto Srbima oko 25 školskih

zgrada». Ukinute su srpske veroispovedne škole. U narodne škole uveden je mađarski kao obavezan

predmet, pomađarivana su imena ljudi i mesta, slično svemu što će se događati za vreme okupacije.

Izbornim falsifikatima Mađari su sprečavali da pravi srpski narodni predstavnici uđu u parlament.

Nekada ogorčeni protivnici habzburškog apsolutizma postali su 1867. sprovodioci istih mera i

metoda.

U osvit mirovnih pregovora nakon Prvog svetskog rata u Novom Sadu je osnovan Srpski Narodni

Odbor. U novembru 1917. Odbor izdaje proglas o sazivanju Velike narodne Skupštine Srba,

Bunjevaca, i ostalih Slovena u Bačkoj, Banatu i Baranji. Izabrani poslanici okupili su se u Novom

Sadu 25. novembra 1918. U 11 časova skupštinu je pozdravio prota Jovan Hranilović i pozvao

predsednika Kandidacionog odbora da podnese izveašaj. Mita Klicin je u ime tog odbora predložio

predsednike i sekretare Narodne Skupštine. Među kandidatima je predložen advokat Ignjat Pavlas.

Skupština je jednoglasno usvojila predlog, a potom je Hranilović pozvao izvestioca Odbora za

overenje skupštinara da podnese izveštaj. Dušan Tušanović je objavio da je pet poslanika odsutno

zbog bolesti, a da je prisutno 757 odbornika, i to 578 Srba, 84 Bunjevaca, 62 Slovaka, 21 Rus, 3

Šokca, 2 Hrvata, 6 Nemaca i 1 Mađar, kao i da je među poslanicima sedam žena. Nakon što je

Skupština jednoglasno usvojila izveštaj, Hranilović se zahvalio na poverenju i zamolio da se

predsedavanje poveri doktoru Pavlasu, što je jednoglasno usvojeno.

Velika Narodna Skupština je uz pokliče «Živela Srbija! Živeo Kralj Petar! Živeo Naslednik prestola

Aleksandar! Živela srpska vojska! Živela država Srba, Hrvata i Slovenaca! Živeli Francuzi! Živela

Antanta! Živela Amerika!» usvojila istorijske zaključke kojima: upućuje molbu srpskoj vladi da je

zastupa na Kongresu i u mirovnim pregovorima; priključuje Vojvodinu Kraljevini Srbiji i tim

zahtevom potpomaže težnje južnih Slovena za stvaranjem jedinstvene države. Skupština je izabrala

Veliki narodni savet i izvršni organ – Narodnu upravu. Nakon što je izabrano pet zapisničara,

poslanici su stojeći otpevali «Bože pravde», «Hej Sloveni» i «Lijepa naša domovino». Hranilović se

zahvalio svima na uzornom redu i mudrom radu. Skupština se rastala pevajući pesmu «Orao klikće

sa visine» čiji refren glasi: «Mi smo s tobom Petre Karađorđeviću».

Vojvođanski Mađari

Dolazak Mađara obogatio je plodnu vojvođansku ravnicu predanim radom, cvećem i jednom od

najbogatijih kultura među evropskim narodima. Mađari su doneli nov verski element koji je u tom

narodu prisutan tokom cele njegove bogate istorije. Protestantski kalvinizam uhvatio je jake korene

u mađarskom narodu, pa je dolazak protestantskih Mađara, a kasnije i Slovaka, uneo novu

šarolikost u religijsku sferu Bačke.

Neki istorijski podaci navode da su se Sloveni nastanjeni između Dunava i Save u srednjem veku

asimilovali u Mađare. Konstantin Porfirogenit u 10. veku piše da Mađari žive u krajevima preko

Dunava i na prostoru između Dunava i Save. U 13. veku Tatari upadaju u taj životni prostor

mađarskog etnosa i uništavaju oko 65% naselja u bačkoj i oko 50 posto u bodroškoj županiji.

Prodor Turaka u 16. veku nanovo je opustošio mađarski etnos. Kao da se u tom periodu sve urotilo

protiv mađarskog stanovništva: zarazne bolesti, prolasci svakakvih vojski, haranje naoružanih trupa

cara Jovana Nenada, seljačke bune Dože Đerđa, deportacije, ubistva… Usled tih faktora mađarsko

stanovništvo je gotovo poptuno izumrlo u Banatu i Bačkoj, nakon čega je usledio priliv Srba koji su

bežali pred turskim osvajačima. Neposredno pre dolaska naseljenika na čelu sa Čarnojevićem,

Bunjevi se nastanjuju u Subotici 1687. Austrijski popis stanovništva iz 1715. i 1720. evidentirao je

da Srbi i Hrvati čine 97.6 posto tadašnjeg stanovništva Bačke, Mađari 1.9% (530 stanovnika) i

Nemci 0.5%.

Iako prema popisu stanovništva iz 1773. Srbi i dalje čine većinski živalj, broj drugih nacionalnosti je

značajno uvećan i od tada oslikava poznatu etničku šarolikost panonske ravnice. Mađari su oduvek

gajili svest da su brana slovenskom nadiranju sa istoka i da kao etnos predstavljaju bedem koji ne

sme da se utopi u slovesko more. Ta državna ideja je okosnica mađarskog načina upravljanja

Vojvodinom i Hrvatskom. Nagodbom sa Austrijom Ugarska je 1867. obezbedila dualnu federaciju i

preovladavanje mađarskog elementa u svim vidovima društvenog života Ugarske. Posle Nagodbe je

ministar unutrašnjih poslova Ugarske izjavio da «ne zna u Ugarskoj nikakav drugi narod osim

Mađara, a kome nije pravo, neka se seli». Ubrzo je usledio zakon o narodnostima koji je još više

raspirio međuetnički jaz između Mađara i Srba podbunjenih od strane Svetozara Miletića.

Svi Mađari, levičari i desničari, bili su složni u težnji ka dominaciji. Kao što će se videti i tokom

Drugog svetskog rata, kada je Mađarska razapeta između ideala i stvarnosti, Mađari se vode dvema

osnovnim državotvornim idejama: kruna Svetog Stefana kao simbol političkog jedinstva pod

mađarskom vrhovnom upravom i Ugarska kao važan faktor u odbrani Evrope od slovenskog,

posebno ruskog nadiranja. Mađarska je i po Košutovoj ideologiji trebalo da zameni ulogu Rusije i

Austrije na Istoku i u Podunavskoj Konfederaciji. Po mišljenju liberala trebalo je da postane bedem

reda, civilizacije i brana protiv Rusije. Stalan strah od Rusije, posredno i od Srba kao pravoslavnog

naroda, nije napuštao mađarsku psihu. Takva ideologija je povremeno ubrizgavala u mađarski živalj

ponos i prezir prema Slovenima uopšte, a u neke elemente tog naroda divljaštvo koje će se izraziti u

besprimernim zlodelima 1942. godine, grozotama kakve nikada u istoriji nijedan Mađar nije počinio.

Strah od rastućeg ruskog uticaja ispoljio se 1875. i 1878, kada su odnosi Rusije i Austro-Ugarske

zategnuti zbog istočne krize. Iako u principu slobodarska, mađarska javnost je protivno tradiciji

ostala uzdržana po pitanju ustanka balkanskih naroda protiv Turske. Očuvanje Turske je za Mađare

značilo slabljenje ruskog uticaja. U strahu od Rusije su mađarski političari išli toliko daleko da

zahtevaju rat protiv te zemlje, što vladajući austrijski krugovi nisu prihvatili.

U periodu od 1720. do 1787. jaka imigracija stanovništva menja etničku strukturu Bačke i Banata,

pre svega priliv Nemaca i nešto manje Mađara. Polovinom 19. veka prestaje planska kolonizacija, pa

Mađari nastavljaju da se spontano naseljavaju u Feketić, Staru Moravicu i Pačir, odnosno prostor

Telečke. Znatan broj pripadnika tog naroda smešta se u severni i srednji Banat i Srem. Naseljavanje

Banata Mađarima je dobrim delom planski izvedena kolonizacija dirigovana od strane bečkog dvora.

Mađari su stalno težili ka prevlasti u Bačkoj. Sredinom 18. veka, tačnije 1741. bečki dvor ukida

Potisko-pomorišku vojnu granicu na zahtev ugarskog plemstva. Ta odluka je ražestila tamošnje Srbe

koji se iseljavaju u druge krajeve, a jedan deo odlazi u Rusiju. Na podstrek Marije Terezije Mađari se

tih godina naseljavaju u Suboticu, Telečku, Sombor, Bezdan, Bačku Topolu, Bajšu i Kulu. Godine

1750. su prisutni u Topoku, 1752. nastanjuju Doroslovo, 1772. Bogojevo, 1760. Kanjižu… U novom

talasu naseljavanja 1770. dolaze u Srbobran i Turiju.

Od početka 19. veka intenziviran je dolazak Mađara u Bačku. U većim i manjim grupama pristižu u

Novi Sad 1806, a 1884. u Šajkašku i Mali Stapar kod Sombora. Nakon ukidanja Potisko-pomoriške

vojne granice mađarski kolonisti stižu u Potisje, Čurug, Žabalj, Sveti Ištvan (selo Šajkaš), Titel i

Mošorin. Godine 1883. oko 1.000 Sekelj Mađara dolazi u Kulu, Kanjižu, Bečej i Titel.

Početkom XX veka etnička struktura je ustaljena: Mađari preovlađuju u severnoj i severoistočnoj

Bačkoj, sa enklavom Bunjevaca oko Subotice. Srbi su usled stalnih pomeranja i iseljavanja ostali

većinom naseljeni u području Šajkaške, enklavama u Somboru i delovima jugozapadne Bačke.

Mađarski nacionalni korpus doživeo je značajan porast u brojnosti krajem 19. veka i u prvoj deceniji

20. veka zbog imigracije, visokog nataliteta i činjenice da se deo subotičkih Nemaca i Hrvata

spontano pretopio u Mađare.

Habzburgovci su težili da stope pokrajine i ukinu raznolikosti običaja, jezika, privilegija… Te napore

su naročito pojačali u vreme katoličke protivreformacije koja je značajno suzbila reformatorski

pokret u Austriji i Sloveniji. Međutim, nikada im nije pošlo za rukom da skrše Ugarsku i Hrvatsku,

kao što su učinili sa Českom početkom Tridesetogodišnjeg rata. Mađarski narod se do kraja čvrsto

odupirao habzburškom apsolutizmu braneći svoju versku slobodu. Sredinom 17. veka hrvatsko i

ugarsko plemstvo se zbližava u nastojanju da se izbore protiv apsolutističke vlasti bečkog dvora.

Glavna ličnost inicijative, hrvatski ban Nikola Zrinski, poginuo je nesrećnim slučajem. Veze sa

Ugarskom su potom oslabile, podrške drugih zemalja nije bilo i čuvena zavera Franje Frankopana i

Petra Zrinjskog je neslavno propala, što je dodatno učvrstilo austrijsku omču oko Hrvatske. S druge

strane, Ugarska je nakon oslobođenja od Turaka tražila veća prava prema Hrvatskoj i potčinjavanje

Hrvatske ugarskim zakonima. Zbog toga se hrvatsko plemstvo, kao i Srbi, okrenulo bečkom dvoru i

priznalo 1712. Habzburgovcima pravo da po ženskoj liniji nasleđuju hrvatsko kraljevstvo (Hrvatska

pragmatička sankcija).

Ugarska feudalna vlast je u privilegijama bečkog dvora za Srbe videla narušavanje zakona Ugarske

kraljevine. Privilegije nije poštovala, pa su Srbi izloženi ekonomskim i verskim pritiscima. Ugarski

velikaši su pretvarali Srbe u kmetove i zahtevali da plaćaju desetinu prihoda katoličkoj crkvi. Srbi se

neprestano obraćaju molbama bečkom dvoru koji se prema njima blagonaklono ophodi zato što su

mu potrebne srpske vojne trupe.

Bečki dvor je pokušao u 18. veku da nametne unificiranost u svakom, pa i verskom pogledu. Godine

1701. austrijski dvor je zabranio ispovedanje protestantske religije u novoosvojenim oblastima.

Vlasti su pomoću jezuita privolele deo pravoslavnih Rusina i Rumuna da prihvate jedinstvo sa

katoličkom crkvom (unijatska konfesija). Ključnu ulogu u tom procesu odigrao je kardinal Leopold

Kolonič, koji je smatrao da «na bunu i odbranu svoje slobode uvek spremnu mađarsku krv radi

vernosti kralju, Kraljevstvo, ili bar jedan njegov veliki deo, postepeno treba germanizovati». Plan

germanizacije je podrazumevao naseljavanje Nemaca u oblasti sa mađarskim stanovništvom. Svoj

plan Kolonič je pretočio u nacrt za materijalnu i duhovnu obnovu monarhije, pre svega protiv

protestantskog pokreta u mađarskom narodu sa krajnjim ciljem da sprovede germanizaciju,

pokatoličavanje i protivreformaciju, te da ukine oslobođenost mađarskog plemstva od poreza i

zameni policiju stajaćom vojskom u kojoj bi polovinu vojnika činili Nemci.

Habzburzi uz pomoć Koloniča progone protestante, oduzimaju im crkve i škole, sužavaju slobode

ispovedanja religije i preplavljuju državu katoličkim crkvenim redovima. Katolički pritisak je izazvao

veliku Rakocijevu pobunu mađarskog plemstva. Sukob je završen 1. maja 1711. potpisivanjem

Satmarskog mira kojim se austrijski dvor obavezao da poštuje mađarski ustav i garantuje

protestantima slobodu veroispovesti. Krajem 18. veka, u doba Marije Terezije, primećeno je

prisustvo reformatske crkve (Kalvinista) i Luterana u Bačkoj.

Mađarska reformacija

Planskom kolonizacijom su 1786. mađarski kalvinisti došli u Moravicu i Pačir. Početkom 19. veka

reformatska crkvena opština postoji u Novom Sadu, poseduje lokalnu crkvu i školu, učitelja i

kantora. Prema dostupnim podacima, 1803. u Novom Sadu živi trideset mađarskih reformatskih

porodica koje su došle iz Pačira, Moravice i Pišroša. Već 1806. broj reformatskih porodica se popeo

na 80, a 1840. u glavnom gradu Vojvodine živi 400 kalvinista. Kada je Monarhija donela zakonske

odredbe o slobodi veroispovesti, novosadske vlasti još jednom pokazuju veličinu „srpske Atine“.

Gradski magistrat odlučuje da proporcionalno pomogne školstvo veroispovesti zastupljenih u gradu

ne zaobilazeći ni kalviniste. Od te pomoći pravoslavni Srbi su dobijali 50 posto, katolici 30 %,

reformate i evangelici 6, 25%, Jevreji 5 %, a grko-katolici (Rusini) 2,5%. Neki vernici reformatske

veroispovesti su sarađivali sa nacističkim vlastima, a i protestanti u Mađarskoj nisu bili imuni na

šovinistička osećanja. Ipak, zahvaljujući čoveku reformatske veroispovesti spaseno je selo Kovilj.

Prosvetiteljstvo u Ugarskoj je ostavilo vidnog traga u srpskim intelektualnim krugovima koji su u

dodiru sa tamošnjim obrazovnim sistemom i prosvećenom građanskom klasom. Usled

prosvetiteljskih ideja osnivaju se nove osnovne škole i niže gimnazije. Prve srpske gimnazije

osnovane su u Sremskim Karlovcima (1791.-1792) i Novom Sadu (1890), a učiteljska škola 1812. u

Sent Andreji. Budim postaje značajan centar opšteg kulturno-prosvetnog razvoja srpskog naroda

zbog ćirilične štamparije koja tamo radi od 1796. Ideje prosvetiteljstva među Srbima u Ugarskoj

najviše su zagovarali Dositej Obradović, Lukijan Mušicki, Jovan Muškatirović, Uroš Nestorović i

Mihajlo Vitković. Prosvetiteljstvo je nastalo kao tekovina reformističkog pokreta u Ugarskoj u 18.

veku. Cilj mađarske reformacije koju su Srbi prihvatali bio je da se reformiše mađarski jezik i pruži

otpor germanizaciji.

Obespravljeni u Kraljevini

Stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca je značajno suzbilo kulturni prostor i prava mađarskog

stanovništva. Većina državnih službenika je otpuštena i prisiljena na ostavku. Sve mađarske

osnovne škole i vrtići su nacionalizovani. Godine 1919. Mađarima i Nemcima je oduzeta većina

veleposeda iznad 500 katastarskih jutara i na taj način su uništeni mađarski veleposednici, a

posredno seljaci i radnici! Hiljade Mađara i Nemaca postali su bezemljaši, a kako su smatrani za

neprijatelje države to nisu mogli da učestvuju u podeli oduzetog zemljišta. Hiljade zaposlenih na

posedima i drugih radnika mađarske i nemačke nacionalnosti je otpušteno s posla. Njihova radna

mesta su zauzeli srpski kolonisti (dobrovoljci). Kao ilustracija nepravedne agrarne reforme u

Kraljevini Jugoslaviji poslužiće žalba građana Sremske Mitrovice 29. maja 1923. Županijskom

agrarnom uredu u Vukovaru: “Molimo da se ponovo izvrši podela dobivene zemlje, jer nije pravedno

da zemlju dobijaju samo Srbi pravoslavne vere i to svaki od 2-4 k.j. 600 kv.hv., a mi druge

narodnosti kao katolici Hrvati i grkokatolici Rusini, koji smo takođe stari mitrovački građani i

sirotinja da ne dobijemo ništa… Zato molimo da se zemlja ponovo podeli agrarnim interesentima i

sirotinji i to bez obzira na veru i narodnost”.

Nepravda prema mađarskom i nemačkom stanovništvu je prisutna i u političkom životu. Tako je

1920. godine doktor Dušan Vasiljević izjavio u Narodnoj skupštini da su odredbe međunarodnog

ugovora o pravima manjina velika i neprijatna nezgoda koju „ćemo morati korigovati i ublažavati

našom politikom”. Tragično „korigovanje i ublažavanje” tih prava je dovelo do neravnopravnosti na

svim nivoima, što je samo raspirilo nezadovoljstvo Mađara i Nemaca i njihovo lakše prihvatanje

revizionističke, fašističke i nacionalsocijalističke ideologije. U periodu od 1918. do 1921. proterano

je, repatrirano i izbeglo 39.272 mađarskih službenika, veleposednika i intelektualaca. Slična tragična

sudbina zadesiće i Jevreje. Napadnuti da su navodni simpatizeri atentantora na regenta Aleksandra,

veliki broj Jevreja sa nerešenim državljanstvom je 1934. dobio rešenje o izgonu, što je uvertira u

antisemitističke odredbe donete neposredno pred Drugi svetski rat u znak dodvoravanja nacističkoj

Nemačkoj.

Kao da sve pomenuto nije bilo dovoljno teško za mađarsko stanovništvo, trodelna kraljevina je

donela i posebne diskriminatorske namete. Porez po glavi stanovnika je tri do četiri puta veći za

vojvođanske Mađare u odnosu na stanovnike centralne Srbije. Poseban seoski porez je nametnut

naseljima u kojima su Mađari većinsko stanovništvo. Trgovci i zanatlije mađarske narodnosti su

opterećeni četvorostrukim razrezom. Pri svemu tome, do 1939. u severni deo Bačke, posebno u

Potisje, naseljeno je oko 45.000 Srba i 300 Bunjevaca. Mnoga naselja sa mađarskom i nemačkom

većinom postaju mesta sa srpskim većinskim stanovništvom, a hiljade Mađara se pod ovim

pritiscima iselilo u prekomorske zemlje i Mađarsku.

Dunav Švabe u panonskoj niziji

Dunav Švabe, odnosno “naši Nemci” kako smo ih od milošte zvali, počinju da se naseljavaju

uglavnom posle Požarevačkog mira 1718, kada je vlast Austro-Ugarske znatno učvršćena. Nemci su

stigli u Banat, Apatin i Odžake nakon što su se Srbi iselili iz tih krajeva. Na podstrek bečkog dvora

tokom 18. veka pristiže veliki broj Nemaca uglavnom iz Franačke, Baden Vitenberga i doline Rajne.

Politički cilj naseljavanja Dunav Švaba je da se pojača germanizacija tih prostora.

Počev od 1740. Marija Terezija sprovodi masovnije naseljavanje Mađara, Slovaka i Rusina. Do

početka 20. veka Nemci su oformili veće enkalve u jugozapadnim i srednjim delovima Bačke u

kojima žive pomešani sa Srbima, Hrvatima, Mađarima i Rusinima. Habzburška monarhija je

potpomagala naseljavanje Nemaca u opustošene južne i zapadne delove Mađarske sa ciljem da

germanizuje i pokatoliči Mađare. Nemci su postali jedna od najbrojnijih etničkih zajednica. Sa sobom

su doneli sve karakteristike po kojoj je taj narod poznat: uredna naselja, čistoću, kulturni nivo,

disciplinu i preciznost. Vredan rad i disciplina učinili su Nemce ekonomski najsnažnijom etničkom

grupacijom u Bačkoj. Opština Bački Jarak je pre Drugog svetskog rata bila čisto nemačko naselje, a

ta etnička zajednica je činila veliku većinu u mestu Nove Šove.

Kulturni savez (Kulturbund) je pokrenut 1920. sa ciljem da vaspita omladinu „u duhu religioznomoralnog

shvatanja i ponašanja, kao i vernog ispunjavanja dužnosti prema državi”. Po dolasku

Hitlera na vlast putujući nemački učitelji šire u nemačkoj dijaspori nacističke ideje o obnovi nacije.

96 posto Nemaca učlanilo se u Kulturbund. Omladina Kulturbunda osniva ogranak Hitlerjugenda i

ukida liberalno rukovodstvo. Na čelo saveza dolaze okoreli fašisti. Fašistička kulturbundovska

omladina organizuje noćne poluvojničke vežbe „Manšafta” (mrkokošuljaša) naoružanih kamama sa

kukastim krstom i drvenim puškama. Jedan od istaknutih članova „Kultubunda” u Novom Sadu je

Sebastian Nemeshajmer (Sebastian Nemesheimer). Sedište nemačke etničke zajednice nalazilo se u

zgradi „Habag”, a Kulturbunda u ulici Cara Lazara.

Nacifikaciju Kulturbunda potpirivali su domaći stipendisti na besplatnim privrednim i stručnim

kursevima u Hitlerovskoj Nemačkoj. Kursevi su služili u svrhu pretvaranja nemačke mladeži u

crnokošuljaše, koji su marširali ulicama Vojvodine i pevali pesme o prolivanju jevrejskie krvi. Od

1934. do 1938. većina nemačke omladine organizovane u Kulturbund postaje zadojena nacističkom

ideologijom i prerasta u domaću ispostavu Hitlerjugenda. I pored žalbe antifašističkih omladinaca,

odgovor vlasti bio je da zakonski nije mogućno sprečiti rad hitlerovskih organizacija.

Dve godine pre izbijanja rata Vojvodina doživljava invaziju nacističkih letaka, brošura i listova.

Nemački listovi prenose govore iz nacističke Nemačke i citiraju vodeće ideologe: Hitlera, Gebelsa,

Geringa… Posebno ističu opasnost od Jevreja i „potrebu” da se što pre istrebe sa evropskog tla. List

“Deutsches Volksblatt” u specijalnom izdanju 1939. na trideset strana objavljuje najkrvoločnije ideje

protiv Jevreja. Izdanje je besplatno razdeljeno po celoj Vojvodini. Domaće vlasti nisu reagovale.

Za vreme okupacije zemlje u redove nemačke nacističke armije stupilo je 12.868 bačkih Nemaca.

Preko 4.000 ih je služilo u SS jedinicama, a preko 5.000 u drugim formacijama Vermahta.

Vojvodina – utočište za Slovake

Polovinom 19. veka prestaje planska kolonizacija, pa Slovaci nastavljaju da se spontano naseljavaju

u panonsku niziju. Do početka 20. veka obrazuju veliku nacionalnu enklavu zapadno od Novog Sada

– Kisač. Poznati po marljivosti, Slovaci su učinili Kisač svojim kulturnim i duhovnim središtem. U

novoj otadžbini izgradili su Slovački narodni dom i biblioteku i osnovali kulturnu instituciju najvišeg

reda – Maticu slovačku! Sa osnivanjem naselja i zemljoradnjom uporedo podižu crkve i škole

augzburške veroispovesti da nastave tradiciju. Njihova veroispovest potiče od husitskog pokreta koji

se sukobljavao sa prevlašću korumpiranog mađarskog katoličko-feudalnog ustrojstva, glavnog

ugnjetača siromašnih. Pripadnici vojske Jana Žiške, preci vojvođanskih Slovaka, progonjeni od

katoličke crkve i mađarskih vlasti, potražili su bolje uslove života u Bačkoj. Doneli su evangelističku

veroispovest zahvaljujući pogodnostima Patenta o verskoj toleranciji koji je garantovao slobodu

kretanja seljaka i osnovnu versku slobodu. Sklanjajući se od katoličkog pogroma nekoliko slovačkih

familija je stiglo u Kisač tokom 18 veka.

U Kisač 1776. stiže Jano Abelovski sa sinom iz oblasti Novohrad (iz mesta Vanarec) i prodica

Francisti iz iste oblasti (iz mesta Dengelek a Vanar). Dve godine pre njih u Kisaču se nastanila

porodica Halaj koja je došla iz mesta Piliš u peštanskoj oblasti. Jano Juhas zabeležen je 1791. da je

stigao iz mađarske oblasti Bekečaba (mesto Samsonhaza). Iz tog mesta potiče i Jan Matuš, koji je

stigao u Kisač 1786. Iste godine je novi dom u Kisaču našao Palo Martinko. Porodica Kardelis je

došla iz peštanske oblasti (mesto Kečkemet) 1786. Kisel Jano naselio se iz Male Čalomije (oblast

Hont) 1779. Iz te oblasti je došao i Marčok Đura 1788. (iz mesta Hor. Badin). Porodica Kolar se

doselila iz bačkog sela Gložan 1792, a prisustvo Đure Kolara mlađeg, poreklom iz Lucine (oblast

Novohrad), evidentirano je 1787. Iz oblasti Novohrad je 1794. među poslednjima stigao Đura Pavlov

(iz mesta Vanarec). Četiri godine pre njega je utočište u Kisaču našao njegov zemljak Palo Sabo.

Jano Sabadoš je došao iz iste oblasti (mesto Terany) 1776, a sa njim i Mišo Šranka (iz mesta

Sudicelasti). Oni su utrli put Palu Piksiadesu, koji će godinu dana kasnije napustiti Kosihovce u oblati

Hont da bi se zaputio na jug.

U panonskoj ravnici su Slovaci podelili sudbinu slovenskog življa. Potomci nekadašnjih boraca Jana

Žiške pružali su strpljiv, neprestan, istrajan otpor mađarskim fašističkim okupatorskim vlastima ne

posustajući u borbi nijednog trenutka. Tako se u 20. veku istorija predaka ponovila potomcima

husitskih porodica koje su u Novom Sadu i Kisaču dočekale januar 1942. kada je potekla i njihova

krv.

Rusini – narod koji opstaje

Preci vojvođanskih Rusina krenuli su polovinom 18. veka iz severoistočnih krajeva karpatskog

basena (koji je pripadao Ugarskoj) i stigli u okolinu Kule oko 1744. iz županija Zemplin, Šaroš,

Boršod, Abauđ, Maramaroš i drugih. Rusini nikada nisu imali matičnu državu. Ostali su razdeljeni

između država koje su se otimale za teritoriju među Karpatima. U naredna dva talasa je 200 i 160

rusinskih porodica stiglo u Bačku po ugovoru sa vlastima Somborskog distrikta. Vlasti su dopustile

da nasele „napušteno naselje Veliki Krstur“ i selo Kucuru u kojem tada živi dvadesetak srpskih

porodica. Oko 1765. završeno je naseljavanje Rusina. Procenjuje se da se tada u Vojvodini nastanilo

dve do tri hiljade Rusnaka, odnosno Rutena kako su danas poznati u međunarodnim dokumentima.

Ovaj narod, poznat po radinosti, jednostavnosti i poštenju, sa sobom je doneo „vizantijsko-katolički

obred“, unijatsku veroispovest. Bački Rusini su stalno izloženi udarima mađarizacije. Službeno su se

vodili pod latiniziranim nazivom „Ruteni“,

„Ugro-Rusi“, „Mađari Unijatske konfesije“ i „Malo-Rusi“ („Kis-Oroszok“). I pored poteškoća u

prilagođavanju ravničarskom načinu života koji se razlikuje od privređivanja u brdovitim Karpatima,

broj Rusina se neprestano povećavao. Početkom 19. veka na ovim prostorima živi preko 7.500

Rusina, pretežno u Ruskom Krsturu i Kucuri i oko 600 na području Novog Sada i Šajkaške. Pokazuju

izrazitu težnju za obrazovanjem, a slobodnije delovanje njihove crkve u Vojvodini (u odnosu na

matično područje) očuvalo je rusinski narod na okupu u grkokatoličkoj (unijatskoj) konfesiji u kojoj

služe sveštenici koji potiču iz samog naroda.

Težnja Vatikana da sprovede unijaćenje pravoslavnih Slovena bila je glavna motivacija ugarskih

vlasti da dopuste naseljavanje Rusina. Rusini su u karpatskom basenu ujedno progonjeni i pod

pritiskom da prihvate prevlast katoličke vlastele i crkve. Stoga se i sami odlučuju na migracije. U

dodiru sa pravoslavnim Srbima neki su poželeli da se vrate pradedovskoj religiji. Tako se 1757.

godine 70 rusinskih porodica u Krsturu izjasnilo za pravoslavne. Četiri godine pre toga Rusini su

pokušali preko Pavla Nenadovića, pravoslavnog mitropolita u Sremskim Karlovcima, da izdejstvuju

od Marije Terezije dozvolu da u Ruskom Krsturu osnuju pravoslavnu crkvu i školu. Carica je

odgovorila negativno.

Godine 1756. u Ruskom Krsturu je izbatinan i proteran pravoslavni sveštenik Dimitrije iz Pivnica.

Preduzete su inkvizitorske mere da tamošnji Rusini prihvate rimskog papu kao „prvosveštenika”.

Označeni su domovi koji su se izjasnili za pravoslavlje, a ukućani optuženi da hule na katoličku

crkvu. Štaviše, linčovan je jedan pravoslavni Rusin, pa je magistrat morao da pokrene istragu.

Istraga je imala za ishod hapšenje pravoslavnih Rusina, koji su na osnovu lažnih svedočenja osuđeni

na dve godine zatvora. Marija Terezija 6. decembra te godine pokreće pitanje osnivanja križevačke

eparhije (u Hrvatskoj) koja bi opsluživala rusinske unijatske vernike.

Godine 1898. donet je Zakon o školstvu Ugarske po kome je zvanični jezik mađarski, a Rusini mogu

da uče maternji jezik ako obezbede učitelje koji govore oba jezika. Kako nisu postojali obrazovani

učitelji školovanje na rusinskom je onemogućeno, odnosno sprovedena je još jedna mera

mađarizacije te slovenske zajednice. Sve dotadašnje rusinske škole, izuzev osnovne škole u Kucuri,

postale su državne škole sa mađarskim zvaničnim jezikom. Unijatska crkva je u ovom slučaju stala

na stranu ugarskih vlasti. Pokret Rusina predvođen sveštenikom Biljakom za povratak u pravoslavnu

veroispovest buknuće ponovo u periodu od 1930. do 1933.

Politika ugarskih vlasti u smislu mađarizacije Rusina, osim u školstvu, sprovedena je na

administrativnom nivou. Prilikom popisa rusinskog stanovništva vlasti su samovoljno promenile

prezimena uz napomenu da se tako izgovaraju i pišu na mađarskom i da se ljudi moraju tako

zvanično potpisivati pošto će se u opštinskoj evidenciji voditi pod tim imenima.

U Bačkoj su Rusini (Rusnaci) kao slovenska nacionalna manjina izgradili prepoznatljiv istorijski,

kulturni, etnički i verski identitet. Jedna od njihovih specifičnosti je da se nisu naselili planski, prema

državnoj politici Austro-Ugarske koja je tako naselila Švabe, Mađare, Čehe, Slovake i Srbe, nego su

samoinicijativno došli u Vojvodinu. Region iz kog potiču – karpatski basen – oduvek je predstavljao

poprište evropskih i panslavističkih ideja, katoličanstva i pravoslavlja, istoka i zapada, ćirilice i

latinice. Sukobi, stalne promene vlasti i granica dovele su do različitih pokušaja asimilacije rusinskog

stanovništa. Očuvali su duh svog etničkog identiteta okupljeni oko zatvorenih seoskih zajednica u

kojima su crkvene liturgije vođene na narodnom (slovenskom) jeziku. Svoju folklornu kulturu,

religiju, jezik i običaje doneli su u novu otadžbinu.

U skladu sa Pariskim mirovnim sporazumima (kojima je okončan Prvi svetski rat), jedina država

koja je priznala Rusine (Rusnake) kao zaseban etnički korpus je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca.

Statutom Društva naroda Rusini su priznati 1919. kao manjina slovenskog porekla sa statusom i

pravima koja iz tog proizlaze. Od tog vremena do današnjih dana Rusini su na ovim prostorima

grupa ljudi sa izrazito razvijenom nacionalnom svešću i očuvanim nasleđem koje može da posluži za

primer svakom modalitetu etničkih odnosa u svetu. Uostalom, Vojvodina je svetionik u kojem se

prelamaju svetla etničkih šarolikosti. Kao takva obasjava ceo stari kontinent svetlom koje ne sme da

se ugasi.

Od 1918. do okupacije Rusini su uobličili jaku etničku celinu, standardizovali rusinski jezik na ćirilici

(usled suživota sa vizantijski orijentisanim Srbima), pokrenuli sistem osnovnog obrazovanja na

maternjem jeziku, iškolovali nacionalnu inteligenciju (učitelje, profesore, lekare i advokate) i

osnovali kulturno-prosvetne organizacije. Godine 1919. pokrenuto je „Rusko Narodno Prosvetno

Društvo“, a 1933. Rusini se udružuju u „Kulturno-prosvetni savez jugoslovenskih Rusina“. Ove

kulturne institucije štampaju novine, udžbenike za osnovno obrazovanje, časopise za decu, prozna i

poetska dela. Cveta rad rusinskih kulturnih i folklornih društava i pozorišta.

Rusko Narodno Prosvetno Društvo „Prosvita” osnovano je 2. avgusta 1919. u Novom Sadu pod

patronatom unijatske crkve koja sledi izrazitu ugarsku liniju i služi kao vatikanska propagandna

mašinerija rimokatoličkih težnji prema Istoku. Karakter Kulturno-prosvetnog saveza Rusina je

potpuno drukčiji. Njegovo rukovodstvo su sačinjavali uglavnom levičari i osobe nesklone okovima

religijskog sujeverja i papskih težnji. Taj savez osnovan je 3. septembra 1933. sa sedištem u Kucuri.

Prvi broj „Zarje” savez je izdao 22. aprila 1934. u Novom Sadu. Proklamovani cilj lista je da razvija

ideje o životu „u miru i slozi sa slovenskom braćom, Srbima i Slovacima i drugima… zbližiti se u

sokolskoj bratskoj atmosferi. Raditi na oplemenjivanju srca i duše, ukazati na ljudsko dostojanstvo…

i osećanje pružanja pomoći onima koji stradaju… Propaganda veroispovesti ne spada u naš

delokrug. Nas Rusina ima i pravoslavnih i unijata te ćemo biti lojalni i prema jednima i prema

drugima, jer su za nas svi Rusini braća, bez obzira koje su veroispovesti”. Odlukom Centralnog

odbora 28. avgusta 1936. ime saveza je promenjeno u Kulturno-nacionalni savez jugoslovenskih

Rusina, a ime glasila u „Ruska zar”.

Organizovani omladinski pokret u Đurđevu pojavio se u vidu organizacije za fizičko vaspitanje

„Soko”. Šestojanuarskom diktaturom ukinut je rad političkih stranaka, sindikata i udruženja radnika,

ali je režim 1930. dopustio omladinsku organizaciju koja će usmeravati omladinu „u nacionalnom i

patriotskom duhu”. U organizaciji „Soko” aktivan je Vlada Mušicki. U selu je osnovana biblioteka

„Mladi Srbi”, čiji osnivači Milorad Bačkalić i Vasilije Kozarski pomažu omladini „Sokola” u tada

naprednim stremljenijma. Te organizacije postale su semenište levičarskih ideja u Đurđevu.

Prema nepotpunim podacima grkokatoličke parohije za Novi Sad, od 1827. do 1835. Rusini

(Rusnaci, Ruteni) žive u sedam šajkaških mesta. U Kovilju ih je stanovalo 17, u Kaću sedmoro

(Julijana i Dmitro Bireš, Marija Homič, Todor, Marija i Mihal Varga i Anastazija Salonski). U Šajkašu

(Sent Ivanu) živele su porodice Gardi (Mihal, Marija i Ana), Gornjak (Janko i Katarina) i Ivan Đitko.

Čurug je bio dom Teodora, Đure i Marije Sabo i Andrija Fejdija. Porodica Silađi (Bazilius, Tomas,

Katarina i Julijana) živela je u Gardinovcima. U selo Nadalj su iz Kucure došle četiri familije u

intervalu od 1850. do 1918. (porodice Miklovšov, Fejskova, Golubova i Striberova). Najveći broj

Rusina u Šajkaškoj u pretprošlom veku živeo je u Đurđevu, jednom od šajkaških mesta gde je

„racija“ odnela najveći broj žrtava. Januarski genocid nije zaobišao potomke sledećih ljudi koji su

obrađivali zemlju i čuvali tipičan rusinski karakter i kulturu stalno ugroženu pokušajima suptilne

mađarizacije: Nikolusa Grubija, Janka, Marije i Julijane Đitko, Đure Papa, Mihala Siča, Marije i

Gelene Jugas, Marije Leškai, Elizabete Abodi, Ignjatusa i Baziliusa Sivča, Štefana Ferencija, Mihala

Presuna, Gelene i Ane Magoč.

Hrvati i Slovenci u Vojvodini

Hrvati odvajkada žive u Vojvodini. Prisutni su u panonskoj niziji sa drugim slovenskim plemenima

već u šestom i sedmom veku. Turska osvajanja Bačke nagonila su mađarsko i hrvatsko stanovništvo

u zbegove, a na njihovo mesto su ugarski kraljevi naseljavali Srbe. Za vreme turske vladavine u

vojvođanskim selima žive Hrvati, Srbi i Mađari, a u gradovima obitava pretežno muslimansko

stanovništvo. U periodu turske vlasti većinu lokalnog stanovništva čine Hrvati i Srbi. U Petrovaradinu

je rođen jedan od najvećih velikana u povesti hrvatskoga naroda – ban Josip Jelačić.

Stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca donelo je gubitke hrvatskom narodnom korpusu u

korist mađarske države. Nikola Pašić je prepustio Bajski trougao Mađarskoj izgovarajući se da mu

„nisu potrebni toliki katolici“. Kakva nepravda prema narodu čija se inteligencija najistrajnije

zalagala za ulazak u zajedničku južnoslovensku državu upravo zato da bi se sačuvali samostojnost i

identitet hrvatskog naroda koji je neprestana meta germanizacije i mađarizacije! Na taj način su

Hrvati, većinsko stanovništvo Pečuja i Baranje, ostali odsečeni od matičnog naroda. Upornost

hrvatskih političara na Versajskoj konferenciji sačuvao je Suboticu od iste sudbine. U protivnom bi i

taj grad, u kome su Hrvati etnička većina od 15. stoleća, pripao mađarskoj državi okrnjenoj

Trijanonskim sporazumom.

U Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, u Novom Sadu, koji je postao glavni grad Dunavske banovine,

etničku većinu činili su Srbi i Hrvati (56.9 %) u suživotu sa 18.2% Mađara i 16.3% Nemaca. Potomci

novosadskih i drugih Hrvata dočekali su Drugi svetski rat i najstrašniji događaj u istoriji grada.

Neposredno pre „racije“ ustaše su u Petrovaradinu pohapsile i likvidirale omladinu koja je

organizovano sarađivala sa novosadskim aktivistima na naoružavanju i pružanju otpora svim

fašistima. Tokom „racije“ su užasnuti stanovnici Petrovaradina i Sremske Kamenice posmatrali

zbivanja na levoj obali Dunava.

I pored iskrene volje autoru nije pošlo za rukom da utvrdi kada je, kako i koliko Slovenaca došlo u

Vojvodinu. Prisustvo pripadnika te etničke zajednice verovatno datira iz vremena planskog

naseljavanja. Iz istorijskih izvora se vidi da su tokom rata neki Slovenci došli u Novi Sad iz delova

Slovenije okupiranih od strane Hortijeve Mađarske. Takođe je mogućno ustanoviti podatke o

stanovništvu između dva svetska rata na području Vojvodine, koja se u tom periodu sastoji od

Banata, Bačke i Baranje. Prema popisu iz 31. januara 1921. u Vojvodini živi 1.380.413 stanovnika

od čega 0.6% Slovenaca. U Vrbasu je tada jedanaestoro Slovenaca, u Sremskoj Mitrovici 69.

Pomenuti popis, koji se zasniva na maternjem jeziku, otkriva da tada u Bačkoj ukupno živi 736.114

ljudi: 257.451 Srbin i Hrvat, 3.540 Slovenaca, 45.128 drugih Slovena, 255.168 Mađara, 171.157

Nemaca, 1.056 Rumuna i 2.614 pripadnika drugih naroda.

Marta 1941. Hitler je zacrtao da okupacioni vojni i civilni aparat svim silama germanizuje Slovence,

a da se slovenačke teritorije koje su administrativno stavljene pod upravu trećeg rajha „učine

nemačkim“. Severne pokrajine: Koruška, Štajerska i Gorenjska su predviđene za germanizaciju i

izgon velikog broja slovenačkog stanovništva. Osnovani su sabirni logori u Mariboru, Celju,

Šmartnom (kod Slovenj Gradeca), Borlu (kod Ptuja) i Brestanici (kod Krškog). Jedna trećina

Slovenaca – između 220 i 260 hiljada – posebno onih koji bi smetali germanizaciji bila je predviđena

za izgon iz pomenutih pokrajina. Hitler je nameravao da na njihova imanja naseli nekoliko desetina

nemačkih porodica. Nemci su proterali 15.000 slovenačkih porodica iz Maribora i oduzeli im svu

imovinu. Iz Međimurja su mađarski okupatori takođe proterali izvestan broj Slovenaca i Hrvata.

Najmanje 2.500 Slovenaca je sa porukom „Idite braći Srbima“ prognano u Srbiju. Autor je tokom

istraživanja otkrivao i moguće potomke Slovenaca koji su stradali u „raciji“, kao i druge Novosađane

koje je prvo ubila fašistička soldatestka a kasnije zaborav!

POGLAVLJE II: UZROCI „RACIJE“

Nesporazumi iz doba građanske revolucije

Borba mađarskog plemstva protiv Habzburškog apsolutizma privukla je pažnju svih naroda u

Monarhiji. Novi Sad je u neku ruku „presudio“ toku tog istorijskog događaja, kasnijim tragičnim

nesporazumima i raskolu između Mađara i Srba za koji su jednako krivi netaktični postupci obe

strane.

Lajoš Košut je uputio zahteve ugarskom kralju i austrijskom caru da uvedu građanski ustav za

Mađarsku i druge zemlje monarhije. Građansko ustavno uređenje bi oslobodilo potlačene seljake

feudalnog izrabljivanja i garantovalo lične građanske slobode (ne pojedinih nacija, već svakog

pojedinca kao građanina). Zemaljski Sabor u Požunu je pod Košutovim rukovodstvom ukinuo većinu

plemićkih feudalnih povlastica kojima je kulukom izrabljivano seljaštvo. Kmetovi, obrađivači parcela

su na osnovu te odluke mogli da zadrže zemlju kao svoje vlasništvo. Parlament je proglasio

ravnopravnost građana pred zakonom. Jedini ustupak na koji Košut nije pristajao bila je zvanična

višejezičnost i teritorijalna autonomija pojedinih nacija. Doduše, o samim Srbima je u nekoliko

navrata negativno komentarisao: „Ko u okružju Ugarske osobitu državu hoće da osnuje, taj je

buntovnik i rebelijant… Ovi Srbi i Raci zovu se narod – ta to je gomila razbojnika!… a za razbojnike

je preki sud“, „Mi smatramo racki graničarski pokret izdajom gde nema mesta ni miru, ni cenkanju,

ni savezu… Moje je mišljenje da je ugušenje te pobune prvi korak ka rešenju kako hrvatskog tako i

austrijskog pitanja…“ Mađarska vojska u ratu protiv Srba nije izvojevala pobedu, pa je Košutova

vlada tražila pomirenje i popuštanje u odnosu prema njima.

Habzburška dinastija se koristila principom „zavadi pa vladaj“ narodima u Monarhiji. Krajnji cilj

carske loze podrazumevao je stvaranje jedinstvene nemačke države, nemačke podunavske imperije

– germanska težnja kojoj se mađarsko plemstvo vekovima odupiralo! U cilju diskreditovanja

mađarskih ustanika i njihovih zahteva plaćeni spisatelji Marije Terezije i Josifa II objavili su salve

kleveta na koje odgovori nisu obnarodovani da navodno ne bi izazivali uznemirenost. Upravo se

jedan od dvanaest zahteva mađarskog plemstva ticao slobode štampe, kako se ne bi događalo ono

što je 1870. napisao ogorčeni grof Ferenc Sečenji: „Od svih nacija pod krunom Habzburga jedino se

na mađarsku naciju može nekažnjeno bacati ljaga“.

Od svih nacija pod krunom Habzburga Srbi su uživali privilegije zato što su Bečkom dvoru bili

potrebni protiv Turaka. Svoju autonomiju su hteli da zadrže i prošire, zbog čega su došli u sukob sa

mađarskim ustanicima računajući na obećanja dvora koji im je garantovao ustaljena prava. Posle

sloma mađarske revolucije pokazalo se da Bečki dvor nije nameravao da proširi Srbima dotadašnje

slobode i povlastice. Sloboda seljaka, koju je mađarsko plemstvo dobrovoljno ustupilo pod uticajem

reformatskog pokreta, Srbima nije značila koliko drugim narodima zato što su kao etnička zajednica

tada više marili za interes kolektivnog opstanka. Nezavisnost srpskih graničnih oblasti, direktno

podređenih jurisdikciji Bečkog dvora, van domašaja mađarskog pravnog sistema, bila je privilegija

koje takođe nisu hteli da se odreknu. Mađarsko plemstvo se pak odreklo kolektivnih prava u korist

građanskog društva i nije bilo spremno da prizna kolektivno pravo drugima, već je insistiralo na

ličnim pravima i slobodama građana.

Na globalnom političkom planu velikim silama nije odgovarao raspad Habzburške monarhije. Rusija

nije izuzetak u toj politici.

Mađarska građanska revolucija je prihvaćena od novosadskih Srba kao njihova, ali su potonji

događaji preokrenuli oduševljenje u ogorčeni sukob sa ustanicima. Srbi su u martu formulisali

zahteve i 8. aprila 1848. srpska delegacija predvođena Aleksandrom Kostićem stiže u Požun, gde je

mađarski Sabor priznao građanska prava i slobode Srbima kao građanima Ugarske. Srpska

delegacija se zahvalila na tom gestu i iznela zahteve za priznavanje statusa nacije i slobodnu

upotrebu srpskog jezika u poslovima srpskog naroda. Prema nekim istorijskom izvorima, Košut je

prihvatio inicijativu i predložio da se prosledi Ministarstvu i da se iznađe pravni lek ukoliko je zakon

prema Srbima ikada prekršen u prošlosti, a da Sabor na idućem zasedanju definiše srpske zahteve u

okviru zakona. Ništa nije ukazivalo na dramatičan obrt do kog će doći tokom neformalnog

razgovora.

U neformalnom ćaskanju je član srpske delegacije Đorđe Stratimirović zatražio da ugarski Sabor

prizna Srbe kao naciju. Na to je Košut odgovorio: „Ni u kom slučaju nisam spreman da u Mađarskoj

priznam više od jedne nacije“.

Stratimirović je primetio: „Ako Požun odbija da prizna naša prava, moraćemo to da tražimo na

drugom mestu“.

Završetak uvertire u raskol je Košutova opaska: „Neka onda između nas odluči mač“.

Kojoj „drugoj strani“ su mogli da se okrenu Srbi i potraže svoja prava? Otomanskoj imperiji iz koje

su pobegli pred turskom najezdom i našli utočište na severu, gde su razvili najjaču kulturu u svojoj

dotadašnjoj istoriji i osnovali Maticu srpsku, najstariju kulturnu instituciju srpskog naroda – sve to

pod mađarskom krunom! Rusiji, koja je težila očuvanju Habzburške monarhije? Bečkom dvoru koji

je lukavim manevrima koristio Srbe za svoju prevlast i apsolutističku diktaturu? Toj instituciji, koja

će ih na posletku izigrati, okrenuli su svoje nade. Upotrebljeni su za gušenje mađarske građanske

revolucije usled toga što su poverovali da se bečka vladajuća vrhuška očistila od „one lukave

politike, koja se do sada oko toga neprestano bavila da nam pravoslavnu veru našu iz srca iščupa,

jezik Srbski iz usta otme, ime Srbskog naroda iz glave izbije… i na mesto ove bezčovečne politike,

primio je za načelo svoje vlade božiju pravdu, koja svakom narodu svoju narodnost ostavlja…“

Lojalni ustavnom vladaru od koga su očekivali puno poštovanje svojih prava povodom Majske

skupštine i njenih zaključaka, Srbi su dobili od, kako su ga oslovili, „premilostivnog vladara“ sledeći

odgovor: „Ja ne mogu da potvrdim odluke nezakonitog konventa, koje su doneli moji podanici

grčko-istočne veroispovesti zajedno sa gomilom došljaka iz Srbije… Samo su Mađarski sabor,

mađarska vlada i vaš zakoniti kongres organi preko kojih mi možete izjaviti svoje želje“.

Nesmotrene izjave i raspirene netrpeljivosti su već u 19. veku zasejale seme zla između Mađara i

Srba. Srbi su kao privremenu „nagradu“ dobili „Vojvodstvo Srpsko i Tamiški Banat“ sa sedištem u

Temišvaru. Međutim, Šajkaška, pretežno naseljena Srbima, nije uključena u „nagradu“. Većinsko

stanovništvo formalno srpskog vojvodstva bilo je mađarsko, a nametnuti nemački jezik u službenoj

upotrebi. I sam Miletić je tim povodom primetio da je nagrada Srbima ono što je bečki dvor

nametnuo Mađarima kao kaznu. Slom mađarske građanske revolucije, skršene maniuplacijama

germanskog elementa, zametnuo je neprijateljstvo između dva naroda. Srbi su kao „nagradu“ dobili

prevaru, Mađari poraz slobodarskog pokreta, a buduće generacije fašističku „raciju“ i takozvanu

„vendettu“. Sa racionalnog stanovišta postavlja se pitanje: zar je bilo potrebno pretvarati nespretne

izjave u čudovišne događaje koji su odneli hiljade i hiljade ljudskih života?

Međunarodno komadanje mađarske države i naroda

Trijanonski sporazum je korenski uzrok najsramnijeg događaja u mađarskoj istoriji kada je u ime

mađarske države etnički očišćena južna Bačka od „neželjenih i sumnjivih elemenata“, koji su tako

okvalifikovani zbog etničkog porekla i veroispovesti. Nakon raspada Austro-Ugarske imperije taj

međunarodni sporazum je nametnut ugarskoj državi kao kazna. Mirovnim ugovorom iz Trijanona

Mađari su u svemu izvukli „deblji kraj“.

Versajski mirovni Sporazum su ugovarale Sjedinjene Američke Države, Velika Britanija, Francuska,

Italija i Japan, vodeće savezničke sile koje su smatrale južnoslovensku državu svojom saveznicom.

Na Mađarsku su gledale kao na naslednicu propale imperije i poraženu stranu. Princip preuređenja

Evrope po versajskim načelima zasnivao se na četrnaest Vilsonovih odredbi koje garantuju javnost

diplomatije, načelo samoopredeljenja, pravo na nezavisne nacionalne države i određivanje granica

na osnovu ekonomskih i istorijskih prava. U praksi je međutim pobednik diktirao uslove.

Mađarska je pored prekrajanja teritorije postala opterećena boljševičkom revolucijom koju je

pokrenuo Bela Kun. Usled boljševičke revolucije Versajska mirovna konferencija je rešavala i pitanja

unutrašnjih odnosa u Mađarskoj. Budimpeštanska komuna je ugušena 1918, vraćeno je

republikansko uređenje, pa su se Mađari ponadali da će ta činjenica povoljno uticati na odluke u

Versaju. Posebno poniženje bila je činjenica da su rumunske trupe umarširale u Budimpeštu

koristeći se nastalom situacijom. Nakon oštrih diplomatskih nota zapadnih saveznika, rumunska

vojska se 11. novembra 1918. povukla istočno od Tise, pa je ostalo pitanje ko će održavati red u

mađarskoj državi. U tim okolnostima na mađarsku političku pozornicu stupio je Mikloš Horti.

Konferencija je počela sa radom januara 1919. sa ciljem da pripremi mirovne ugovore i odredi

granice. Izaslanik Konferencije Džordž Klark u jesen dolazi u Mađarsku da ispita najbolje rešenje za

unutrašnju vlast. Sav teret poraza habzburške monarhije se svalio na mađarska pleća. Francuska

nije bila zadovoljna Hortijem kao kandidatom za mađarskog lidera zbog njegovih velikomađarskih

težnji. Britanci, a posebno Italijani su sa simpatijama pratili učvršćivanje vlasti budućeg mađarskog

regenta.

Početkom 1920. konferencija je otpočela da rešava status međudržavnih granica. Mađarska

delegacija, u kojoj su nastupali i Ištvan Betlen i Pal Teleki, stigla je januara 1920. u francusku

prestonicu. Tih hladnih dana, 22 godine pre užasne „racije“, niko ih nije dočekao na železničkoj

stanici. Vrhovno veće Konferencije im je 15. januara predalo uslove primirja. Članovi delegacije su

sutradan pokušali da upozore na nepravedne odredbe ugovora i predlože plebiscit kojim bi se

odredile prave etničke granice novih država. Rumunska, čehoslovačka i jugoslovenska delegacija su

iznele protivargumente potkrepljene etničkim i strateškim razlozima. Sjedinjene Države su

blagonaklono gledale na inicijativu o plebiscitu, ali su druge članice Konferencije zastupale svoje

interese i vodile međusobne sukobe oko konačnog rešenja. Francuska i Velika Britanija su zastupale

suprotstavljene interese. Italiju je zanimalo Podunavlje kao sfera njenog uticaja. Šestog maja 1920.

mađarskoj delegaciji je predat ultimativan mirovni sporazum na koji nije imala pravo prigovora.

Dana 4. juna 1920. u versajskom dvorcu „Trijanonu“ ministar za socijalnu politiku Agošton Bener i

poslanik Alfred

Draše-Lazar potpisali su mir u ime mađarske vlade.

Trijanonski mirovni ugovor je zabranio Mađarskoj opštu vojnu obavezu, avijaciju i mornaricu. Uloga

vojske je svedena na pograničnu službu. Zabranjen je uvoz oružja i municije. Država je mogla da

otvori jednu fabriku oružja ograničene proizvodnje. Nametnute su bremenite reparacione obaveze.

Najveći udarac mađarskom nacionalnom jedinstvu su odredbe o granicama prema kojima je

teritorija nekadašnje Ugarske svedena na 40 posto. Ne treba prenebregnuti činjenicu da je od

povlačenja novih granica koristi imao i germanski element. Austriji je pripalo 4.000 kvadratnih

kilometara istorijske ugarske teritorije sa 300.000 stanovnika.

Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca je u odnosu na Rumune i Slovake dobila najmanji deo teritorije i

najmanje stanovnika mađarske nacionalnosti. Rumunija je dobila najveći deo mađarske istorijske

teritorije – Erdelj – sa 1.664.000 Mađara. Milion i 72 hiljade Mađara je ostalo da živi u čehoslovačkoj

državi, dok je u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca ostalo 460.000 pripadnika tog naroda. Dve

trećine mađarske istorijske teritorije ostalo je u granicama drugih država, a mađarsko nacionalno

biće raspolućeno na maticu i dijasporu. Približno jedna trećina mađarskog nacionalnog korpusa

postala je neželjeni teret u drugim državama.

Rakocijeva revolucija je pokušala da zbaci germansku omču. Zato Mađari nisu smatrali Prvi svetski

rat kao njihovu borbu za opstanak carevine. Javnost nikada nije prihvatila Trijanonski mirovni

sporazum smatrajući ga velikom istorijskom nepravdom. 4. jun je proglašen danom nacionalne

žalosti kada su se sva crkvena zvona oglašavala sat vremena. Prilikom javnih manifestacija i pre

školske nastave čitala se molitva: „Verujem u jednog Boga. Verujem u jednu otadžbinu. Verujem u

večitu božiju pravdu. Verujem u vaskrsnuće Mađarske. Amin“. Nova ideologija većine Mađara

pretočena je u krilatice: „Ne, ne, nikada više“, „Sve nazad“, „Krnja Mađarska nije država, a cela

Mađarska je raj“… Mađarski parlament je 13. novembra ratifikovao Trijanonski mirovni sporazum

koji će stupiti na snagu tek 26. jula 1921.

Uspon Mikloša Hortija

Antiboljševička revolucija iznedrila je Hortija kao lidera. Mnogobrojni povratnici sa istočnog fronta su

po završetku Prvog svetskog rata vatreno zagovarali komunističku ideju po sovjetskom modelu.

Novembra 1918. osnovana je komunistička partija. Marta 1919. obrazovana je Mađarska Sovjetska

Republika koja je opstala 133 dana. Privremeno svrgnuti premijer Karolji je i sam 23. februara

1919. razdelio imanje siromašnim seljacima pokušavajući da spreči buktanje revolucionarnog

raspoloženja. Zbog toga su ga protivnici i pristalice nazvali „crveni grof“. Postoji pretpostavka da je

taj Karoljijev potez usred Evrope toliko uplašio Francusku i savezničke sile da su tim žešće nastojale

da svedu Mađarsku na teritoriju propisanu odredbama Trijanonskog sporazuma.

Pokret protiv Mađarske Sovjetske Republike okupio se u Segedinu i 12. aprila 1919. osnovao

Antiboljševički komitet na čelu sa Ištvanom Betlenom. U junu su se tim snagama pridružili Mikloš

Horti i Pal Teleki. Savezničke sile su pokrenule gušenje sovjetske republike kada su francuske trupe

prešle na mađarsku teritoriju – trenutak koji je Rumunija iskoristila da umaršira u zemlju prema

kojoj je oduvek gajila teritorijalne pretenzije. Ohrabrena rumunskim potezom Čehoslovačka je upala

u oblast Mađarske prema kojoj je imala teritorijalne pretenzije. Jugoslavija se u svim etapama tih

događaja u potpunosti držala po strani.

Admiral Horti je u Segedinu osnovao Centar kontrarevolucionarne aktivnosti i 16. novembra 1919.

pobednički ušao u Budimpeštu na belom konju. Socijaldemokratski opredeljeni pojedinci su odmah

uklonjeni. Horti je izjavio da je hiljadugodišnju mađarsku istoriju pogazila boljševička revolucija u

mađarskoj prestonici i bacila u prašinu mađarske nacionalne boje i njenu svetu krunu. Sile Male

antante, i pored francuske rezervisanosti, podržale su političke snage okupljene oko novog

mađarskog vođe. Hortijeva politička pristalica bila je ponajviše Hrišćanska nacionalna stranka grofa

Telekija.

Nakon sporazuma u Trijanonu mađarski politički krugovi su uvideli da jak parlament i institucija šefa

države učinkovito mogu da upravljaju buržoaskim društvom. Krajem januara 1920. (22 godine pre

genocida u južnoj Bačkoj), na mađarskim parlamentarnim izborima pobedila je Zemaljska partija

malih posednika, posebno značajna zato što iz njenih redova potiče prijatelj i zaštitnik srpskog

naroda i nesalomiv borac za pravdu. Politička struja takozvanih „legitimista“ priželjkivala je

kontinuitet Habzburške dinastije. Toj struji pripadala je katolička aristokratija podržana od katoličke

crkve. Hortijeve pristalice su zastupale stanovište da mađarskog kralja treba birati bez balasta

austro-ugarskog nasleđa. Za to se zalagala mađarska protestantska crkva, veliki broj seljaka,

državno činovništvo i većina vojnog i oficirskog kadra. Mađarska je formalno definisana kao ustavna

monarhija, pa se nakon izbora postavilo pitanje kako u skladu sa zakonom postaviti kralja. Krunu

svetog Stefana mogao je do ponese samo katolik. Parlament je izumeo kompromisno rešenje 1.

marta 1920. imenujući Hortija za regenta. Mađarska je tako ostala kraljevina bez kralja. Regentova

popularnost je sezala do zavidnog nivoa.

Jula 1920. obrazovana je vlada Pala Telekija sa zadatkom da učvrsti novoosnovani mađarski režim

koji se najbolje može okvalifikovati kao svojevrsna klackalica između levičarskih i desničarskih ideja.

Raspeta između ideala svetostefanske Mađarske i realnosti, pritiskana sa zapada od nemačkog rajha

a sa istoka nadiranjem omraženog ruskog komunizma, Mađarska se ponovo našla u nezavidnom

položaju, a mađarski narod raspet na krstu svog stradalništva. Hortijev režim izazvao je događaje

bez presedana u svetskoj i najtužnije poglavlje u mađarskoj nacionalnoj istoriji usled nezadovoljstva

Trijanonskim sporazumom i straha od slovenskih naroda.

U posttrijanonskoj Mađarskoj ostali su delovi okolnih naroda koji su postepeno nestali. Prema popisu

iz 1920. godine 10.4 posto stanovništva Mađarske je govorilo nemađarskim maternjim jezicima:

nemačkim (551.211), slovačkim (141.882), rumunskim (23.760), hrvatskim (36.858), srpskim

(17.131) i drugim južnoslovenskim dijalektima, uglavnom bunjevačkim i šokačkim (23.228). Broj

dvojezičnog stanovništva bio je još veći. Mađarski kao maternji jezik govorilo je 89 posto

stanovnika. U godinama Hortijeve vladavine opao je broj ljudi nemađarskih jezika usled spontane

asimilacije koju je suptilno nametnuo Hortijev režim mađarizacije.

Vlada Pala Telekija se našla na klackalici pritisaka srednje klase s jedne i sve jačeg pritiska

desničarskih krugova s druge strane. Pronacističke struje ispoljavaju izrazite antisemitističke

stavove (1937. Ferenc Salaši osniva „njilaše“, mađarsku fašističku stranku poznatiju kao „stranka

strelastih krstova“). Zbog političkih, agrarnih i socijalnih problema vlada pada u aprilu 1921.

Zamenuje je vlada Ištvana Betlena. Za vreme Betlenove vlade Mađarska doživljava uspon na

mnogim poljima i političko-diplomatsku afirmaciju 1922. kada je primljena u Društvo naroda.

U čeličnom Hitlerovom zagrljaju

Misleći da će navodno očuvati evropski mir, članice Male antante 1938. popuštaju Hitlerovom

zahtevu da se Sudetska oblast pripoji Nemačkoj. Jedan slovenski narod je žrtvovan zarad prividnog

evropskog mira i kratkovide politike koja ne mari za ratne planove koje firer kuje nad slovenskim

zemljama, pre svega Poljskom u kojoj je započeo užas Holokausta nad Slovenima i Jevrejima.

Zadovoljna takvim razvojem događaja Mađarska se rešava na čvršći firerov zagrljaj vođena idealom

svetostefanske „velike Mađarske“. Hitler nagrađuje vernog saveznika: udeljuje mu trećinu Slovačke i

Ruteniju koje je otrgao iz čehoslovačke države. Mađarska je konačno na pragu ostvarenja davnašnje

težnje da se vrati u predtrijanonske granice. Januara 1939. (dve godine pre „racije“) stupa u

Antikominterna pakt odano sledeći vođu. U maju stranka kojom rukovodi Pal Teleki dobija većinu na

izborima i postaje vladajuća partija (uz podršku Legitimističke stranke koja je dobila 1.5 posto

mandata). Fašistička stranka strelastih krstova osvaja čak 23 odsto glasova.

Dok vri mađarsko nezadovoljstvo zbog Trijanona, Hitler za to vreme isključuje Jevreje iz svih sfera

društvenog života. Godine 1935. donosi drakonske Nirnberške zakone kojima im oduzima građanska

prava i državljanstvo. Građaninom Nemačke mogao se smatrati samo pojedinac koji do dede ima

hrišćansko poreklo. Nacistička Nemačka je počela da ulaže ogromne svote novca na propagiranje

rasne teorije i antisemitizma u drugim zemljama. Tridesetih godina prošlog veka Mađarsku je

potreslo nekoliko skandala kada je otkriveno da Salašijeva njilaška stranka prima novac od Hitlera

za fašističku propagandu. Mađarski parlament je poveo raspravu da li mađarskom poslaniku,

plaćenom hitlerovcu, oduzeti mandat. Osvanuli su dnevni listovi i brojne brošure finansirane od

Hitlerove Nemačke. Najzagriženiji nosioci Hitlerovih ideja poticali su iz redova brojnih mađarizovanih

Nemaca koji su pre jednu-dve generacije počeli da se mađarizuju. Kao činovnici i oficiri u državnom

aparatu postali su vodeći glas firerovih genocidnih planova.

U kakvo kolo zla je uskočila mađarska vlada uviđa na delu 1. septembra 1939. kada je napadnuta

Poljska. Hitler ultimativno zahteva prolaz nemačkih trupa preko mađarske teritorije i angažovanje

Mađara u ratu u znak zahvalnosti za nacističku podršku revizionističkim ciljevima Hortijevog

fašisoidnog režima. Pozivajući se na

mađarsko-poljsko prijateljstvo Teleki se usudio da odbije ultimatum. Mađarska vlada je prihvatila

oko 140.000 poljskih izbeglica. Mađarska je iznalazila izgovore da se izvuče iz ratnih pohoda

nemačkog firera, pa je u tom smislu upotrebila „raciju“ kao pravdanje za potrebu angažovanja trupa

na održavanju reda u velikomađarskoj državi. Pre okupacije Bačke vlada je pokušavala da

diplomatskim putem povrati ranije teritorije, što joj je uspelo 1940. tokom Druge bečke arbitraže.

Diplomatski potezi Pala Telekija, koji je poticao iz Erdelja, vratio je Mađarskoj severni Erdelj u kome

je polovina stanovnika mađarskog porekla. Usled represivne politike 200.000 Rumuna je napustilo

severni Erdelj, a ništa bolja sudbina zadesila je 400.000 Mađara u južnom delu pokrajine pod

rumunskom vlašću. Hitler je namerno napravio aranžman kojim će stalno održavati neprijateljske

odnose Rumunije i Mađarske. To neprijateljstvo je služilo njegovim interesima i interesima širenja

njegovog rajha. Teritorijalni ustupak je iskoristio da već iste godine do kraja uvuče Mađarsku u

Trojni pakt.

Oktobra 1940. nekoliko poslanika se izdvojilo iz vladajuće Telekijeve stranke i osnivalo blok za

potpunu saradnju sa Hitlerom. Hortijev režim je dospeo u ćor-sokak. Zbog teritorijalnih ustupaka

kojima ga Hitler drži na uzici, klackalica je prevagnula na stranu sila osovine. Mađarska formalno

stupa u Trojni pakt 20. novembra. Hitler je odlično poznavao nacionalna osećanja evropskih naroda.

Neosporna su njegova zlodela prema evropskim narodima, posebno Holokaust nad Jevrejima,

Romima i Slovenima, ali mu se teško može osporiti da je kao strateg i vešt diplomata, znalac

slabosti i prednosti evropskih naroda, iskoristio te narode da pomoću njih zavlada starim

kontinentom! Kada mu je konačno pošlo za rukom da Mađarsku uvuče u Trojni savez, ostalo je da

iskoristi Mađare za nove osvajačke pohode.

POGLAVLJE III: OKUPACIJA BAČKE

Na mađarsko-jugoslovenskoj granici izbilo je puškaranje za vreme napada „Kazna“ 6. i 7. aprila

1941. U noći 7. aprila jugoslovenske snage po naređenju komandanta Prve armije počinju da se

povlače. Potiska divizija se zaputila na jug zemlje. Mađarska štampa 7. aprila objavljuje vest da su

jugoslovenski avioni bombardovali Pečuj i Segedin. U naredna dva dana se mađarske trupe

koncentrišu na granici i razmenjuju poneki kuršum sa preostalim graničarima. Rat na granici je

završen 10. aprila, kada je naređeno povlačenje preostale vojske i uništenje mostova. Haotična

Jugoslovenska vojska se povlačila u jadnom stanju. Nekoliko mladih oficira su počinili samoubistvo,

a veliki broj vojnika skinuo uniformu i bacio oružje u jarkove. U Petrovaradinu su ustaše

organizovale „narodnu stražu“.

Mađarski državni aparat bio je bolje organizovan u odnosu na tek stvorenu NDH. Jaka vojska i

policija, iskusne u brutalnom gušenju proleterske republike, ugušile su do rata sve antiburžoaske

pokrete. U prvom danu okupacije Horti je ubacio među 80.000 vojnika i oficira unapred pripremljen

policijski aparat da sprovede klanje i teror nad civilnim stanovništvom. Okupacione trupe, trećinu

mađarske vojske, poveo je general lajtnant Elemer Novak Gorondi. Vojna formacija pod njegovom

komandom dobila je naziv „Južna vojska“, koju su činile jedinice honvedske treće armije iz

Sombathelja, jedinice četvrte armije iz Pečuja (predvođene generalom-lajtantom Ferencom

Horvatom) i jedinice pete armije iz Segedina na čelu sa

generalom-lajtnantom Ferencom Feketehalmijem Cajdnerom. U noći između 10. i 11. aprila regent

je izdao proklamaciju o ratu protiv Jugoslavije.

Ujutro 11. aprila, 80.000 vojnika raspoređenih u I, IV, V i brzi korpus treće (južne) armije kreće u tri

kolone kroz Bačku trasom Riđica-Sombor-Bač (Podunavlje),

Bajmok-Kula-Bačka Topola i Horgoš-Subotica-Novi Sad. Dolazak mađarske vojske u bačka mesta

pomogla je narodna straža lokalnih „folksdojčera“ i „nemzetera“. Istog dana je mađarska vlada

zabranila knjigu Žilinskog „Naše mesto i sudbina u Evropi“. U tom delu se političar, pravnik i

humanista Žilinski zalaže za saradanju sa južnim Slovenima, posebno Srbima. Dan uoči okupacije

autor te knjige je predao Bardošiju Memorandum o mađarsko-jugoslovenskim odnosima. Podsetio je

premijera na to da je mađarski parlament 4. februara izglasao dva međunarodna ugovora –

pristupanje Trojnom paktu i ratifikaciju mađarsko-jugoslovenskog sporazuma o prijateljstvu

zaključenog 27. septembra 1940. Pristupanje paktu je izglasano ogromnom većinom, a sporazum

jednoglasno podvlači Žilinski i dodaje da se nekolicina poslanika veoma zabrinula zbog pristupanja

Trojnom paktu. Potom izražava mišljenje da bi prijateljstvo sa Jugoslavijom moralo da se poštuje

makar idejno i formalno-pravno i da propuštanje nemačkih trupa predstavlja okrnjivanje

deklarativnog sporazuma. Žilinski je predosetio propast Mađarske u Hitlerovom zagrljaju kada je

napisao: „Ne bi se smelo dozvoliti da se razvije mađarski kvislingizam, a trebalo bi još više nego do

sada, uz preduzimanje i rizika, u granicama datih okolnosti bdeti nad dostojanstvom i nezavisnošću i

suverenitetom mađarske nacije i države“.

Osma nemačka oklopna divizija stigla je 12. aprila 1941. u Petrovaradin. Trinaestog aprila mađarske

oklopne jedinice stižu iz Sombora u Novi Sad. Na putu su posejale hiljade mrtvih.

Zločini prilikom zaposedanja Bačke

Pohod Hortijeve soldateske na Bačku zavio je u crno Kulu, Sombor (116 žrtava), Sentu (484 žrtve),

Kanjižu (112 žrtava), Srbobran, Bačku Topolu (129 žrtava), Pačir (182 žrtve), Hajdukovo (21 žrtva),

Čurug, Novi Sad… a poseban oblik genocida ispoljen je prilikom istrebljivanja kolonista u Sirigu.

Incident sa jugoslovenskom vojskom kod Srbobrana iskorišćen je za svirep obračun sa srpskim

stanovništvom u Sirigu i Srbobranu.

Na putu za Kulu iz pravca Novog Vrbasa fašistička soldateska je ručnim bombama raznela gospođu

Bajer i Elizabet Meder. Po receptu koji će sprovesti u Novom Sadu tokom „racije“ fašisti su u Kuli

inscenirali navodni sukob sa komunistima, iako je prema izveštaju Pokrajinske komisije za

utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača u Vojvodini „u opštini vladao apsolutan red i mir“.

U trodnevnom teroru nad slovenskim rodoljubima i istaknutim ličnostima pobijeno je 49 ljudi.

Stotine stanovnika je pohapšeno, ispitivano i opljačkano. Inscenirana „bitka“ je organizovana i u

Srbobranu 13. aprila ujutru, čim su fašističke trupe stigle u to mesto i sa „nemzeterima“ smislile

napad na srpsko stanovništvo. Prvo su vojnici pucali po srpskim kućama, a zatim su domaćini

optuženi da su otvarali vatru na vojsku. Fašisti sproveli pretres domaćinstava i hapšenja. Preki sud u

školskom dvorištu je osudio većinu uhapšenih na smrt. Pobijeni su na licu mesta. Taj zločin nije bio

dovoljan okupatorskim oficirima i članovima nemzeterskog „mesnog odbora“, nego su nastavili sa

ubijanjem tokom noći, narednog dana i naredne večeri. Stravična svedočanstva o svirepom mučenju

srpskih građana jasno pokazuju šta su podivljali, pijani okupatorski vojnici uz pomoć „mesnog

odbora“ počinili nad najmanje 117 stanovnika Srbobrana.

Poseban vid antisemitizma i srbomržnje divljao je aprila 1941. u Senti, gde je domaća „narodna

straža“ izmislila borbu između okupatora i četnika. Iz uparadirane gomile koja je pozdravljala

okupatorske trupe neko je povikao pokazujući na kuću Hermana Afterguta: „Iz ove kuće pucaju!“ U

Aftergutovu kuću je potrčao učitelj Josip Pozar sa puškom u ruci. Drugi „narodni stražar“ se uvukao

u kuću udovice Marije Goldštajn i zapucao na fašiste. Njegovi drugovi su uleteli i greškom ga ubili.

Kasnije je u novinama predstavljen kao žrtva Srba i prvi heroj oslobođene Sente. Prema

svedočanstvu Aladara Binenfelda pred Komisijom za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih

pomagača „sve stanovništvo je dolazak vojske dočekalo zahtevajući da se Srbi i Jevreji pobiju, jer

su svi četnici i pucaju na dolazeću mađarsku vojsku“. Upad fašista u Sentu propraćen je hapšenjem

velikog broja Srba i Jevreja, koji su tučeni sve vreme svog zatočeništva. Leševi sa razmrskanim

glavama i izlomljenim organima nabacani su u gomile u zatvroskom dvorištu. Belu Šternberga su

nasamo izveli jedne noći da ga izmlate. Nije se vratio.

Zverstva u Srbobranu

U noći između 14. i 15. aprila uhapšen je novi talas srbobranskih nenaoružanih civila. Desetak

nesrećnika je pobijeno batinama i kundacima, a zatim zatrpano u zajedničku grobnicu na

pravoslavnom groblju. Kapelu su mađarski zločinci obili i opljačkali. Neke građane su ubili na ulici i

dovukli njihove leševe pred opštinu. Ubijen je predsednik opštine Jovica Subić, meštanin Nikola

Gavanski i mnogi drugi. Tih dana se nije izlazilo iz kuća, a ljudi od straha nisu mogli da kuvaju i

jedu.

U periodu od 19 do 22 časa te noći u opštinskoj zgradi su zločine nad srbobranskim civilima počinili

doktor Janoš Lerinc, doktor Bela Dukai, Leštar Ferenc, Miška Ujvari, Karolj Leš, Ištvan Nešebik i

katolički sveštenik Gertner. Jedan očevidac je čuo kako se Lerinc, Dukai i Leštar dogovaraju da

uhapšene pobiju batinama i kundacima da bi se što duže mučili i da se na ulici ne bi čula pucnjava.

Nemzeteri su doveli u opštinsku policijsku sobu broj 53 jednog muškarca i ženu i priključili ih

privedenim građanima. Prvo su ih podvrgli batinjanju, a zatim je Imre Berko svaku privedenu osobu

pojedinačno batinom isterao do vrata gde su je desetine nemzetera, mađarskih žandara i honveda

dokrajčivali kundacima i batinama. Pobijene Srbobrance su odvukli na groblje i postavili 15ak

nemzetera kao stražu. Leševi su odavali grozote mučenja: gologlava, unakažena tela bez cipela,

probijene lobanje bez mozga, izlomljenie ruke i noge, probodene oči, rasporene utrobe…

Masakr u Sirigu

U Temerinu je pre rata živelo 700 Srba. Kilometar dalje nalazilo se naselje sa 1.700 žitelja srpske

nacionalnosti. Sirig je najužasniji primer etničkog čišćenja sprovedenog tokom Hortijeve okupacije.

Najstariji domaći dokument navodi da je prilikom okupacije Bačke stradalo oko 8.350 ljudi.

Stanovnicima Temerina i Siriga su meštani mađarske nacionalnosti naredili da sačekaju vojsku.

Temerince su postrojili uz put. U organizovanju „dočeka“ posebno se angažovao Franja Fridrih, do

okupacije načelnik opštine, zatim gradski policajac Ištvan Varga, farmeri Matija Urač i Antal Pastro,

gostioničar Palika Kovač, trgovac Martin Kolter i učitelj Deže Kovač. Oko hiljadu Sirižana je isterano

na ledinu pored međunarodnog puta. Nemzeteri su im rekli da smesta izađu da dočekaju vojsku.

Iako su na rečima garantovali ljudima postrojenim u četiri reda da im se ništa neće dogoditi,

pucnjava iz pravca Srborbana unosila je zebnju. Fašistički motociklisti su projurili ispred vojnih

jedinica pre nego što se pojavila kolona tenkova. Sa tenkova su sišla četiri mitraljesca i zapucala na

postrojeni narod. Za njima su sa svih strana pripucali motociklisti. Pucanje na doterani svet

potrajalo je 15ak minuta. Oko 470 ljudi je ubijeno na licu mesta, uglavnom onih u prvom i drugom

redu. Nastalo je opšte bežanje, a mitraljiranje je obavljano u dometu od celog kilometra.

Nakon što su osuli paljbu na nenaoružane stanovnike Siriga, fašisti su skinuli topove sa tenkova,

sravnili naselje sa zemljom i ubili nove nedužne žrtve. Idućeg dana su okupatorski vojnici i meštani

zaređali po kućama da istrebe svakog ko je ostao u životu. Neke su žive bacili u Dunav.

Četrdesetoro meštana su zaklali posebni izvršioci u kožnim keceljama. Svoja zlodela činili su tako

što su kažiprst i srednji prst utiskivali u nozdrve da podignu glave žrtvama i zatim im presecali

grkljan.

U Temerinu su fašisti srušili srpska spomen obeležja i preorali pravoslavno groblje. U prvim danima

okupacije su neke meštane zatvorili u opštinu i tukli ih tražeći da saznaju gde su puške i bombe.

Savu Kneževića su vezali za stupac u štali i devet dana ga uzastopno tukli, pre nego što su ga

proterali u rodno selo u Bosni. Farmera Savu Ćurčića su vezali za kamion i vukli po ulicama do

njegove kuće, gde su ostavili beživotno telo. Sava Knežević je u izjavi o tim zločinima izjavio:

„Razlog za vršenje ovih nedela nada mnom kao i nad ostalim Srbima bio je jedino u tome što smo

Srbi“.

Poput srpskih kolonista koji nisu živeli u Bačkoj pre 1918. godine, temerinski Jevreji su odmah

proterani iz mesta, iako su u njemu živeli od 18. veka. Godine 1813. spominju se 37 pripadnika

„naroda knjige“ u Temerinu. Fašistička okupacija zatekla je 14 jevrejskih porodica u mestu. Sve su

proterane krajem aprila 1941. u okolinu Šapca. Odatle su se postepeno vratili nakon šest sedmica

uz pomoć lažnih dokumenata o identitetu. U Temerinu su dočekali januarsku „raciju“. Nemi

spomenik temerinskog Holokausta – sinagoga koja je preživela ratne i dve poratne godine – porušen

je 1947. zbog ruiniranog stanja. Tako je zauvek nestao jedan trag iz istorije Temerina.

Sprečili pokolj

Mađarske okupacione trupe su nahrupile u Žednik i streljale grupu omladinaca. Planirali su da

likvidiraju još jednu grupu koju su izveli na mesto zločina. Antika Kiš je pojurio biciklom na stratište

na kome samo što nije otvorena vatra. Stao je ispred stroja i zatražio od mađarskog oficira da ne

ubija taoce. Ne znajući šta da uradi, oficir je naredio da se pretrese omladina. Pošto ni kod koga nije

nađeno oružje streljanje nije obavljeno.

Kada su fašističke trupe opkolile Dobrovoljačko selo (Višnjevac), pred komandanta okupatorske

jedinice je izašao Janoš Curović i objasnio da u selu nema ni vojske ni četnika i da su svi stanovnici

pošteni i dobri ljudi. Komandant je uzeo Janoša za taoca u slučaju da neko u selu zapuca na

mađarsku vojsku.

U Bačkom sokolcu je nekoliko meštana, među kojima i posednik Janoš Ferbah, sprečilo krvoproliće

koje su naumili mađarski šovinisti.

Okupacija Kisača

Kao svuda u zemlji, 27. mart 1941. je dočekan u Kisaču sa nacionalnim oduševljenjem i

protivljenjem Trojnom paktu. Odrasli Kisačani su se tog istorijskog datuma nalazili u jugoslovenskoj

vojsci. Na martovske demonstracije prvi su izašli kolonisti, za njima radnici i đaci. Pridružilo im se

stotinak meštana. Demonstranti su izvikivali kritalice koje su tog dana brujale u celoj zemlji: „Bolje

rat nego pakt“ i „Bolje grob nego rob“. Aprilsku okupaciju dočekalo je nekoliko građana pred

zgradom opštine kojoj su pristupili mađarski žandari sa perjem na kapama (zbog čega ih je lokalno

stanovništvo nazivalo „periaši“). Jedan žandar se obratio meštanima na slovačkom: „Dobar dan,

opet smo vam došli. Sada ste u Mađarskoj“.

Okupator je postavio novu lokalnu vlast. Postavljena je policijska služba sa nekoliko lokalnih

pandura. Opštinsku vlast činili su notaroš i podnotaroš kao najviši organ vlasti, zatim predsednik,

namesnik i četiri odbornika. Za notaroša je iz Mađarske doveden pomađareni Slovak, Ladomersky, a

za njegovog zamenika postavljen je Janoš Šnajder iz Vilova. U skladu sa šovinističkom politikom

ukinut je srpski jezik u školi, zatvoren Slovački narodni dom i slovačka biblioteka i zabranjen rad

Matice slovačke. Iz kolonije Novi Kisač nacisti su 21. aprila preko Rumenke i Futoga proterali 90

meštana u Begeč, a zatim ih prebacili preko Dunava u Banoštor.

Osim slovačke manjine katoličke veroispovesti, slovačka nacionalna zajednica je ostala

najkompaktnija u doslednom otporu nacizmu. Pripadnici evangelističke veroispovesti nasledili su

bogatu istorijsku tradiciju i iskustvo u otporu mađarizaciji nametanoj od strane austrougarske

aristokratije. Slovaci su gajili antagonizam i prema nemačkoj okupaciji Čehoslovačke, a marionetsku

fašističku slovačku državu (i njenog šefa) nisu priznali za matičnu domovinu. Preko 60 odsto

slovačkog stanovništva u južnoj Bačkoj činili su siromašni poljoprivrednici i činovnici. Okupator je

pokušao da privoli Slovake posebnim taktikama da se priklone sanstefanskoj velikomađarskoj

politici, ali bez ikakvog uspeha. Poverljivim dopisom vlastima je odgovoreno da se slovačka molba

za obnovu gimnazije u Bačkom Petrovcu odbacuje zato što mađarska država nema interes da

vaspitava nove palikuće (aluzija na partizanske aktivnosti iz 1941). Kisačko stanovništvo je sakrivalo

preživele borce Kisačkog partizanskog odreda i pre i posle genocidne „racije”.

Proterivanje nemađarskog stanovništva

Prvi potez okupatora je proterivanje kolonizovanog stanovništva. Mađarska je povratila 11.601

kvadratni kilometar Bačke i Baranje i uvećala broj svog stanovništva za oko milion ljudi. Nacionalni

sastav stanovništva na celom okupiranom području bio je sledeći: 301.000 Mađara, 243.000 Srba,

220.000 Hrvata, 197.000 Nemaca, 80.000 Slovenaca, 40.000 Slovaka, 15.000 Rusina i 15.000

Jevreja. Fašističke vlasti su stremile ka tome da vrate etničku kompoziciju Bačke na stanje pre 31.

oktobra 1918. i zdušno prionule na sprovođenje Hitlerove ideologije da se ne mogu germanizovati (u

ovom slučaju mađarizovati) narodi nego samo teritorije. U naumu da izmene etnički sastav

Vojvodine pomogli su im nacistički saveznici u Banatu i ustaški režim u Sremu.

Plansko proterivanje pripremljeno je pre upada Hortijeve soldateske. Na sednici održanoj 20. marta

1941. mađarska vlada je donela „Memorandum o najvažnijim zadacima koje treba rešiti u ponovo

osvojenoj ‘Južnoj oblasti’“. Odlomak iz V poglavlja memoranduma glasi: „Nacionalno snaženje

mađarstva može početi samo tako ako se sav slovenski elemenat, doseljen i nastanjen posle 1918.

godine, bez ikakvih obzira neodložno iseli… Posede, koje se oslobode iseljenjem slovenskih

kolonista, treba u najkraćem roku i energičnim merama predati u prvom redu takvim mađarskim

porodicama koje svojom brojnošću obezbeđuju stvaranje politike snažne prevage mađarskog življa

u tim krajevima…“ Taj proces treba sprovesti „jednostavnim vojničkim sredstvima i to u roku od

nekoliko nedelja“.

Prva (poverljiva) naredba označena „broj 1“ izdata je 11. aprila sa formulacijom etničkog čišćenja.

Zanimljivo je da se Bačka u dokumentu naziva „osvojenom teritorijom“: „Na osvojenoj teritoriji

mora se praviti razlika između starosedelačkog stanovništva i doseljenika odnosno kolonista… Sva

ona lica koja nisu sa teritorije Velike Mađarske (sem Hrvatske) vojno-upravni organi vlasti treba da

proteraju. Kao načelo služi da sa Srbima treba strože postupati nego što se svojevremeno postupalo

sa Rumunima…“ Izvršenju naredbe pristupilo se u aprilu i maju. Oko 15.000 Novosađana, uglavnom

Srba i Jevreja, proterivano je preko Dunava u Srem. Neki Jevreji su pali u ruke ustašama i izgubili

život na najzverskiji način. Mnogi Jevreji su poterani na prisilan ropski rad. Vojnici su upadali u kuće

Srba koji su došli u Bačku posle 31. oktobra 1918. i ostavljali im 5 do 15 minuta da se spreme i

pođu do skele na Dunavcu. Tu su probdeli noć na kiši (21. na 22. april) pod vedrim nebom, a potom

prebačeni u Srem i dalje u Srbiju. Grad je prilikom upada fašista napustilo dobrovoljno i pod

pritiskom pet-šest hiljada ljudi, uglavnom Srba. Osim na Srbe i Jevreje, fašisti su se okomili u

manjoj meri na pripadnike drugih slovenskih naroda: Hrvate, Slovake, Bunjevce i Šokce.

Dana 21. aprila 1941. izdata je poverljiva naredba komande Treće armije o formiranju logora za

stanovništvo koje treba proterati. General potpukovnik Gorondi-Novak je tom prilikom napisao: „Pri

izboru mesta za logore imati u vidu da mi je namera da internirce iselim iz Hrvatske, zbog toga

logore u prvom redu postaviti uz Dunav i Tisu (blizu plovnih puteva), a samo u drugom redu u blizini

železničke pruge Subotica-Novi Sad… Interniranje, a pogotovo nameru iseljavanja preko Hrvatske

za sada držite u potpunoj tajnosti…“ Hortijev režim je naumio da protera oko 150.000 Srba. Zbog

nedovoljnih količina hrane i uslova za smeštaj nemačke vlasti su se energično usprotivile i naredile

obustavu proterivanja. Do obustave su fašističke vlasti proterale celokupno stanovništvo iz 52

kolonije. Peštanska vlada je smislila novi oblik etničkog čišćenja Srba i Jevreja – logore – internaciju.

Pre formiranja logora kolonistička naselja su potpuno proterana. Iz Stepanovićeva je proterano oko

3.000 ljudi, iz Starog Đurđeva kod Temerina 873, Veternika 500, iz kolonije Vojvoda Mišić 250,

Tankosićeva 180, Mileševa 420, iz kolonije kod Bačkog Petrovog Sela 258, Nove Crvenke 103,

Sokolca 1.340… Iz Baranje i Bačke je ukupno proterano oko 15.000 ljudi!

Komanda Treće armije naredila je 21. aprila da „sva lica koja pokazuju političku zainteresovanost u

odnosu na Srbe i čije dosadašnje ponašanje daje povoda sumnji da pripremaju akcije koje mogu da

nanesu štetu bezbednosti države, ili mogu da budu štetne sa vojne tačke gledišta – moraju biti

internirana”. 13. maja naloženo je da se uhapse podstrekači protiv javnog reda, uticajni kolonisti i

optanti, Jevreji, poklonici internacionalističkih i velikosrpskih ideja… Pod udar progona sada su došli

borci iz Prvog svetskog rata, četnici, rodoljubi i drugi „nepouzdani elementi”. Po tim kriterijumima su

proterani stanovnici šajkaških mesta.

Krajem aprila honvedi su upali na salaš Radivoja Kovačevića u ataru sela Begeč. Naredili su da se

imanje isprazni u roku od dva sata i postavili logor „Vizić“. Drugi logor je uspostavljen na

novosadskom aerodromu. U „Vizić“ je zatvoreno 1.600 Jevreja i Srba iz Novog Sada i drugih mesta.

Logor je rasformiran sredinom juna. Neki internirci su pušteni kućama, drugi prebačeni u logor u

Bačkoj Palanci. Golgota bačkog stanovništva nastavljena je kada je logor 24. juna prebačen u Bačku

Topolu, gde je do avgusta 1941. skoncentrisano 1.200 uhapšenih talaca. Logor na aerodromu je u

međuvremenu postao sabirni centar za dobrovljce iz Prvog svetskog rata, koje su krajem juna

prebacili u logore u unutrašnjosti Mađarske (Šarvar, Barč i druge), gde su odsečeni od matičnog

srpskog stanovništva i tako „bolje“ čuvani. Oko 4.000 logoraša je sa aerodroma proterivano u Srbiju

i Hrvatsku, ali su ih ustaško-nemačke vlasti neretko vraćale u Novi Sad. Takvo maltretiranje ljudi

potrajalo je nekoliko dana.

U Titelu su mađarski fašisti odredili oko 1.000 ljudi za „nepouzdane elemente“. Treba naglasiti da je

u tom mestu živelo isključivo starosedelačko stanovništvo bez kolonista! Proterano je 55 porodica

patriota i dobrovoljaca. Isterano je 92 dece ispod 14 godina, 99-godišnji Sima Ločki, 92-godišnja

Ljubica Utvić, 83-godišnje Milka Milošev i Milka Matić i 83-godišnja slepa Vata Bolmanac. Udovca

Riharda Deneša, trgovca drvima, mađarske vlasti su izručile nemačkim nacistima. Iste godine je

ubijen u Aušvicu. Bez pravnog osnova, čak i prema njihovim merilima, oterali su u smrt titelsku

porodicu Gertner. Izgovor za taj čin su možda pronašli u činjenici da je četvorogodišnji Ivica Gertner

rođen u Krnjači, van teritorije njihove okupacije. Međutim, njegovi roditelji Emil i Jelisaveta pripadali

su starosedelačkom stanovništvu. Emil Gertner (40) rođen je u Titelu gde je radio kao činovnik, kao

i njegov 30-godišnji brat Franja. Jelisaveta Gertner (30) rođena je u Novom Sadu. Paulina Gertner

(57) rođena je u Bačkom Gradištu. Dakle, nije postojala pravna osnova za izručenje Gertnerovih.

Novembra 1941. porodicu Gertner iskorenili su nemački istrebljivači. Mađarskim nacistima su

smetali i mrtvi Jevreji i Srbi. Jevrejsko groblje u Titelu su porušili, a mnoge spomenike na srpskom

groblju oskrnavili.

Iz sela Donji Kovilj okupator je proterao 187 ljudi. Prilikom te akcije etničkog čišćenja opljačkali su

pravoslavni manastir. Razneli su čak i knjige iz manastirske biblioteke. Iz sela Gornji Kovilj

dobrovoljci i takozvani nepouzdani elementi su zatvoreni u lokalni zatvor, kasnije sprovedeni

kućama da se spreme za izgon 22. aprila. Isterani su na pijacu, a zatim je 167 duša pešice

deportovano do Novog Sada. Odatle su preko Dunava otpremljeni u Petrovaradin.

U Loku su fašisti oduzeli zemlju onima koje su proterali 23. aprila. Dobrovoljci, rodoljubi i drugi

izgnanici (njih 300) su postrojeni u opštinsko dvorište. Preko Vilova i Kovilja su oterani u Novi Sad, a

odatle preko Dunava u Petrovaradin. Istog dana je iz Gardinovaca prisilno iseljeno 200 ljudi. Njih su

preko Kovilja oterali u Novi Sad, pa preko Dunava. Zemlja proteranih je oduzeta i data mađarskim

naseljenicima kojima je sagrađeno 250 kuća. Lokalni Srbi su morali besplatno da obavljaju poljske

radove kod naseljenika. I u Vilovu je 23. aprila sprovedeno etničko čišćenje. Nije poznat broj ljudi

koji su preko Donjeg Kovilja poterani na novosadsku stočnu pijacu i sutradan preko Dunava u

Petrovaradin.

„Nepoverljivi elementi“ i dobrovoljci sakupljeni su 25. aprila u Šajkašu. U pratnji konjice su poterani

ka Novom Sadu. 121 osoba je prebačena preko Dunava.

U Mošorinu su proterane 52 porodice dobrovoljaca (ukupno 500 ljudi među kojima 60-oro dece

ispod 14 godina). Mnogi određeni za progon uhapšeni su 20. maja. U titelskoj Svilari su mučeni do

14. juna, a zatim sa ostalim izgnanicima odvedeni u Gardinovce. Iz tog sela su dereglijom poslati

niz Dunav za Beograd. Pre ukrcavanja su fašisti oduzeli žrtvama novac i vredne stvari. Iliju Kanazira

su zverski izboli bajonetima, pa je izdahnuo u teškim mukama. Njegovo telo su bacili u dunavski

rukavac.

Prinudno iseljavanje nije prošlo bez zverstava od čijih se monstruoznosti ledi krv u žilama! Iz nekih

severnih kolonija su isterali ljude iz kuća i ostavili ih da idu kuda god žele bez prava da se vrate u

svoje domove. Ti nesretnici su od 1941. do februara 1943. živeli kao beskućnici, a tada su ih

pohapsili i, pod izgovorom da će ih smestiti da prezime, oterali u Šarvar. Neke muškarce su proterali

u Srbiju a njihove porodice u ustašku Hrvatsku. Naselja su uvek prethodno blokirali i iznenada silom

nateravali ljude noću na zbirna mesta. Na zborištima su ih skidali do gole kože tražeći znak na telu.

Proteranima nije dopuštano da ponesu nužne stvari. Dobijali su nekoliko minuta ili časova da se

spreme. Usput su pljačkani, ili su od umora bacali stvari i prodavali ih u bescenje. U nekim mestima

honvedski fašisti nisu dopustili da se ponese hrana, a tamo gde je to dopušteno porodice su mogle

da ponesu hranu koja bi potrajala tek nekoliko dana.

U procesu proterivanja ostavljali su ljude da satima stoje na hladnoći pod vedrim nebom, da bi ih

kasnije poterali ubrzanim korakom iz zemlje. Stalno su pretresali žrtve na putu, nekima su kosu

vezivali između dva konjanika i tako ih vukli, ili su konopcem vezivali deportice oko vrata i vukli ih

da trče za konjem dok im krv ne potekne iz nosa i usta. Žrtvama je naređivano da stoje u stavu

mirno na suncu, pri čemu su žene ispuštale decu od iznemoglosti, a starci kundačeni dok ne padnu

u nesvest. Nekim žrtvama su zveri u ljudskom obliku iščupale obrve i trepavice.

O ishrani i vodi teško je opisati strahotu kojom su sadisti podvrgli deportovan narod. Kolonisti su

devet dana (od 14. do 23. aprila) ostali bez hrane. Hrana koju su im davali kuvana je u posudana za

čišćenje kanalskog đubreta. U hrani su nađeni ukuvani pacovi. Pranje posuda za hranu je

zabranjeno. Ljudi su naterivani da piju sopstvenu mokraću. Bila je dovoljna sitnica da se nacisti

iživljavaju nad deportircima šamarima, kundačenjem, volovskim žilama, čivijama, lancima, utezima,

čupanjem brkova, brade, trepavica, obrva… Tako iscrpljeni na putu izgona nesretni ljudi su terani da

vuku terete, tucaju kamen i rade najteže poslove. Umivanje i pranje je zabranjeno, nuždu su mogli

da obavljaju u krugu gde su sabrani – zagađenim, nečistim prostorijama i plombiranim vagonima u

kojima nema dovoljno vazduha od pretrpanosti… Trudnice i žene su silovane na svakom koraku,

lepe devojke su nestale u nepoznatom pravcu. Neke žene su naterali da ližu bestidne crteže na

zidovima, patose i zidove umrljane krvlju ubijenih. Druge su terane da za što kraće vreme nauče

mađarsku nacionalnu himnu. Majke su svlačili, fotografisali u nedoličinim položajima i silovali

naočigled dece. Autor ne nalazi snage da ispiše svaku pojedinost iz svedočenja žrtava mađarskog

fašističkog terora…

Na zemlji koju su oduzeli kolonistima (preko sto hiljada jutara) naselili su „izrazito nacionalno verne“

bezemljaše, siromašno seljaštvo i Mađare iz Bukovine, Moldavije, Bosne i Beograda. Načelnik

Generalštaba je predložio da se Sekelji iz Bukovine naselje u Bačku, o čemu je Hortijeva vlada

donela zvaničnu odluku 9. maja. Do 27. maja naseljeno je 5.787 Mađara. Jula je iz Beograda u Novi

Sad preseljeno 2.500 osoba. Broj pristiglih iz drugih krajeva nije poznat.

Antisemitizam, diskriminacija i eksploatacija nenaoružanog jevrejskog stanovništva došli su do

punog izražaja u maju i junu. Jevrejski Novosađani su prisilno mobilisani u dve radne grupe. Prisilan

rad potrajao je do sredine septembra. Dnevno „radno vreme“ iznosilo je 12 do 14 sati, a stalna

tortura nedužnih robova normalnom razumu je tako strašna… Omiljena kazna bila je vezivanje ruku

na leđa i ostavljanje „kažnjenika“ da visi obešen na drvo a da tlo dodiruje nožnim prstima. Rad

prinudnih radnih bataljona sastojao se u raščišćavanju aerodroma i izgradnji puteva i kuća u

pojedinim selima.

U leto 1941. Tisom plutaju unakaženi leševi kolonista iz Horgoša, Kanjiže, Sente i drugih mesta gde

je fašistčka mašinerija smrti izvela svoj krvavi pir. Prisilna mobilizacija je objavljena jula 1941.

Uveden je preki vojni sud zarad uspešnog sprovođenja mobilizacije. U Južnoj Bačkoj je

uspostavljena mreža žandarmerijskih stanica sa 300-400 radnika i isto toliko seoskih policajaca. U

regiji su osnovane dve policijske kapetanije i obaveštajni centri u Novom Sadu, Titelu i Bačkoj

Palanci. Istražni organi su se utrkivali u podražavanju Adolfa Hitlera primenjujući razna zverstva.

Krajem avgusta policija sve brže dolazi do podataka o narodnom otporu. Učestale su blokade,

pretresi ulica i sumnjivih kuća. Tog meseca su uhapšeni istaknuti komunisti: Rudolf Grin, član

okružnog komiteta komunističke partije i članovi partije Đula Varga i Pal Karas. Uprkos zverskom

mučenju Đula Varga nije nikog odao. U septembru su nastavljena hapšenja pojedinaca i partijskih

organizacija u južnoj Bačkoj. U Bečeju je 2. oktobra počelo hapšenje SKOJEVACA-diverzanata (prvi

su uhapšeni Ivan Ćirić i Svetozar Gavrić). Do početka decembra uhapšeno je oko 834 članova

komunističke partije, SKOJ-a, vojnih desetina i diverzantskih odreda i to: 309 Novosađana, oko 150

ljudi iz Bečeja i Bačkog Gradišta, oko 70 Žabaljaca, oko 150 Čuružana, oko 50 stanovnika

Gospođinaca, oko 25 u Titelu i oko 50 u Kovilju.

Tlačenje nemađarskog stanovništva

Na anektiranoj teritoriji položaj okupiranog stanovništva bio je više nego težak. Zvanično je Bačka

stavljena pod mađarsku upravu kao povraćena zemlja, što je faktički trebalo da znači ravnopravnost

svih građana u novoj, matičnoj državi. Srbima koji nisu proterani priznato je građansko pravo i

Srpska pravoslavna crkva. Dva srpska poslanika u mađarskom parlamentu zvanično su predstavljali

srpski narod (Milan L. Popović i bečejski posednik Bogdan Dunđerski). Popović, bivši kraljevski

senator, pre rata je sarađivao sa nemačkim ministarstvom propagande koje je finansiralo njegov

„Antikomunistički bilten” u Beogradu. Po okupaciji zemlje stigao je u Novi Sad i povezao se sa

vlastima. Javni i privatni život novosadskih Srba i Jevreja stalno je visio o koncu zbog domaćih

Mađara koji su jednom rečju mogli da odrede sudbinu svojih komšija.

Slobodne profesije u anektiranoj Bačkoj su ograničene i sputane. Trgovci su doživeli ekonomsko

iscrpljenje, seljaci ostali preplašeni i obezglavljeni načinom na koji je Bačka vraćena u okrilje

mađarske države. Prosveta i kulturni život su potpuno onemogućeni. Sve kulturne, humanitarne i

sportske ustanove Srba i Jevreja su ukinute. Razni oblici maltretiranja su svuda primenjeni. Sve što

podseća na Srbiju i srpstvo je uklonjeno i zbačeno. Uklonjen je spomenik Svetozaru Miletiću,

promenjeni nazivi glavnih novosadskih ulica. Čuvena Dunavska je preimenovana u ulicu Lajoša

Bardošija, Miletićeva u ulicu Košut Lajoša. Temerinska, kroz koju je umarširala okupatorska

soldateska, preimenovana je u obeležje tog datuma – ulicu 13. aprila 1941. I pored tih okolnosti,

prema istorijskom dokumentu koji analizira aspekte položaja i stradanja našeg naroda pod takvom

vlašću stoji i ovo svedočanstvo: «Srpstvo opet tamo preživaljava teške časove, ali je naš elemenat

od ranije navikao na tuđina, vrlo otporan i stojički, sa rezignacijom mudro podnosi mnoge, pa i

najveće žrtve. Vera im je nesalomiva i muški tamo trpe ono što mađari nazivaju opravdanim

revanšom. Sa nama t.zv. Srbijancima su jedno, i nedozvoljavaju, manje nego ikada pre i to sa

potpunim i dokazanim pravom, da im niko spori njihovo srpsko i srbovanje».

Glas protiv satanizacije srpskog naroda

„Moj izuzetno poštovani druže!“ počinje dopis od 21. aprila predsedniku mađarske vlade Endre Bajči

Žilinski. Narodni poslanik pokušava da upozori Bardošija na narastajuću opasnost od nacizma koji

preti da preplavi zemlju. Protestno pismo obiluje pohvalnim rečima o Srbima i Hrvatima: „Mnogima

nam smeta ton mađarske štampe kojim se piše o inostranstvu, o nama prijateljskim i

neprijateljskim zemljama. Ima već nedelju dana kako nisam slušao londonski mađarski radio, ali mi

kažu da nas je grdio na nedozvoljen način. Ali to prema mom shvatanju još uvek nije razlog da naša

štampa bude direktan glasnogovornik nemačkog glavnog štaba, i da zanemaruje sve druge vesti iz

inostranstva. To nije ništa drugo do podivljala revnost arijevaca, koji manje nego Jevreji nekada

poznaju nepisana pravila mađarske razboritosti, duhovne ravnoteže i dostojanstva.

Ne verujem da je prljavi antisrpski ton, koji već nedeljama kulja iz naše štampe i koji će za duže

vreme izroditi zlu krv, istovetan sa stavovima mađarske vlade. Neka buduća zlonamerna i

antimađarska politika uzeće u ruke te iste mađarske novine iz nešto ranijeg perioda (decembar

prošle godine) i videće plimu naše ljubavi prema Srbima koja je trajala četvrt godine, izjave i slike

srpskog kralja i ministara, protokolarne i nezvanične momente bratimljenja u Beogradu i Budimpešti

(koje je zatim smenio zaista nepotrebni ton neprijateljstva koji evo traje već čitave tri nedelje), pa

će o Mađarima dobiti veoma gadnu i iskrivljenu sliku. Zulumćarske akcije četnika moramo, naravno,

najoštrije osuditi. Ali je teško shvatljivo zašto moramo toliko ocrniti nesrećni, iovako teško utučeni

srpski narod, za koji znamo koliko je silan, čestit i hrabar. Ja gledam i dalju budućnost, gde ćemo mi

opet morati da pronađemo nit zajedničkog razgovora poput one niti iz mohačkog govora. Ali, kako

da se ona ponovo pronađe kada ova gomila pobesnelih Švaba seje seme razdora u mađarskim i

srpskim dušama. Ne verujem da se ovom tonu raduju i pošteni Hrvati, jer nisu svi kvislinzi, a ima

među njima Kačića i Košutića. Po mom mišljenju, mađarska bi štampa morala da doprinosi

zaceljenju srpskih rana nastalih usled neminovnih mađarskih poteza, i ne bi smela da doliva ulje na

vatru. Ovakav stepen mržnje nismo ispoljili čak ni u prvom ratu, a tada nismo imali ni sveže

potpisani ugovor o večnom prijateljstvu sa Srbijom. Ovo antisrpsko arlaukanje je krajnje neuljudno i

u odnosu na gospodina Regenta, jer je to u najoštrijoj suprotnosti sa smislom, ciljevima i duhom

njegovog govora u Mohaču.

Čujem da je u nedelju popodne ciganski orkestar Kalmana Olaha na radiju izveo odvratnu ratnohuškačku

prizemnu pesmu „Stani, stani pasja Srbijo“. To je 1914. bila pesma budimpeštanskog

šljama, a ne poštenih vojnika, jer mi smo naučili da cenimo i poštujemo hrabrog srpskog

neprijatleja, koji nas je u svemu dostojan. Tukli smo se sa njima, i ja lično sa svojim husarima, čak

je naš kadar kasnije iz Arada premešten u Valjevo; ali smo i tamo ostali zadivljeni pred

neizveštačenim rodoljubljem i velikom hrabrošću kojom su podnosili svoj nezavidan položaj. Taj će

narod ponovo stati na svoje noge, i opet će, po bilo koju cenu, izvojevati sebi slobodu, i tada nam

neće biti u interesu da se zaslepljeni divljom mržnjom nađu nasuprot jedan drugom dva čestita i

jedan na drugoga upućena naroda, mađarski i srpski. I sada je u interesu Mađarske da se u Bačkoj i

verovatno Banatu dva naroda ponovo približe” napisao je vizionar evropskog duha.

Otpor fašizmu

Mađarska se obavezala na materijalnu i vojnu pomoć nacističkom savezniku zbog čega je zabranjen

promet životnih namirnica i naređeno da se vlastima preda celokupan rod žita u jesen 1941. Članovi

ilegalne komunističke partije i SKOJ-a (Savez komunističke omladine Jugoslavije) su pokušali da

osujete namere fašista paleći žito i izvodeći diverzije na vršalicama. Sabotaže su izvođene

nekoordinirano pošto su bački komunisti izgubili kontakt sa partijskim rukovodstvom. Iskreni

patriotizam im se ne može zameriti, ali se njihove aktivnosti 1941. mogu okarakterisati kao nezrele

poštu su takvi postupci mogli da nanesu štetu stanovništvu. Jasno je da su okupatorske vlasti

morale da reaguju na takve napade. Ne treba ispustiti iz vida ni istorijski kontekst tadašnjih

političkih kretanja. Komunistička partija, koja pre i za vreme rata nije na vlasti, izronila je iz

predratnih socijaldemokratskih pokreta za pravednije društvo, prava izrabljenih radnika i seljaka i

borbe za ukidanje klasnog društva. Njeni plemeniti i uzvišeni ideali su se kasnije pokazali neostvarivi

u praksi. U periodu okupacije Bačke ta politička struja preuzela je inicijativu da se odupre. Za otpor

nije imala oružje, pa se služila diverzijama i sabotažama. Pojedinci koji su hteli da se uključe u

oružani otpor pokušavali su da se prebace u Srem i priključe partizanskim jedinicama. Stanovništvo

Šajkaške, u duhu slobodarskih tradicija, osnovalo je pre i tokom okupacije razgranatu mrežu

buntovnika.

Prva partizanska diverzija odigrala se 19. jula 1941. Bečejski omladinci su zapalili žito vredno 2.000

penga. Okupatorske snage su zabeležile taj čin kao prvu partizansku akciju na okupiranoj teritoriji.

Diverziju su vodili Momčilo Šaranović i Ištvan Seke. 30. jula su Verona Nađ i Katalin Kovač

samostalno izvele akciju. Pošto su bacile zapaljene šibice u žitne kupe, pojurile su na biciklima ka

Bečeju dok se iza njih razgorevao požar. Bečejska pilićara je potpala pod nemačku upravu koja je

eksploatisala lokalno stanovništvo za potrebe nacističke vojske. Na ideju Irene Provči su radnice

SKOJ-evke Prizrenka Sekulić, Vida Stojkov i Bojka Pujin sipale otrovnu tečnost u svaku desetu kutiju

i pakovale pokvarena jaja kada god su mogle…

Odmazde i nagoveštaji racije „širih razmera“

Mađarska vlada je strepela od ustanka, posebno zato što je posledice srpskih ustanaka videla na

primerima u svom okruženju. Ustanak u Srbiji je otežavao nemačku okupaciju, a ustanak Srba u

„Nezavisnoj Državi Hrvatskoj“ je zapretio opstanku zločinačke tvorevine. Hitlerov napad na Sovjetski

savez izazvao je nove mere opreza okupacionih vlasti. Mađari su decenijama strepeli od slovenskog

nadiranja, posebno ruskog. U čeličnom zagrljaju Hitlerove Nemačke obavezali su se na doprinos u

ratnim pohodima svog saveznika, ali to Hortijevom režimu nije bilo u političkom i nacionalnom

interesu. Horti je računao sa tim da će mađarska ekonomska pomoć zadovoljiti Hitlerove apetite.

Mađarski diktator je pokušao da izmanevriše neučešće na istočnom frontu. Na svaki način je

nastojao da poštedi mađarsku naciju ljudskih gubitaka. Viši oficiri mađarske vojske su u saradnji sa

nemačkim oficirima izveli provokativni vazdušni napad na Košice 26. juna. Ustvrdili su da su napad

izveli sovjetski avijatičari. Sutradan su mađarski avioni bombardovali sovjetske gradove i Mađarska

je ušla u rat u rat protiv Rusije i SSSR-a.

Napad na Sovjetski savez podstakao je velike nade i očekivanja slovenskog stanovništva okupirane

Bačke. Pripadnici pokreta otpora su nerealno očekivali skori kraj rata verujući da je Hitler dodatno

oslabljen. Rukovodstvo komunističke partije u Beogradu pozvalo je na oružanu borbu. Raspoloženje

naroda je opisano u dnevniku jednog novosadskog omladinca: „Naš svet ništa manje nije uzbuđen

nego što je bio kada smo i sami bili napadnuti. Sve su naše simpatije na strani istočnog borca!…

Naši neprijatelji su pokunjili nos, sada ljubazno pozdravljaju i pitaju kakva je situacija…“ Prognoze o

brzom završetku rata nisu se obistinile. Ilegalni aktivisti su nakon 22. juna, kada je napadnut SSSR,

postali neoprezni. To dovodi do čestih provala i hapšenja pošto obaveštajna služba sada lakše prati

njihovo nekada konspirativno kretanje.

Pretnje smrću u Dunavu pojavile su se odmah po okupaciji kada su novosadske vlasti ucenile

jevrejsku zajednicu na 50 miliona dinara. Tada su od poručnika, doktora Viktora Karoljija, ucenjeni

građani čuli da su „smrdljivi Jevreji i veleizdajnici“ koje će jednim delom prebaciti ustašama u

Hrvatsku, a druge streljati i baciti u Dunav ako za dan i po ne isplate traženu sumu. Poslednjih

meseci 1941. Hortijev režim protura glasine o opasnostima od ustanka na pravoslavni Božić. Srbi su

predstavljeni kao glavni neprijatelj koji priprema ustanak i pokolj Mađara i Nemaca, a Jevreji

tretirani kao njihovi najbliži saučesnici. „Srbi nešto spremaju; Srbi spremaju pokolj Mađara i

Nemaca; Srbi su komunisti i partizani; Srbi hoće da se bune“ brujale su glasine servirane od strane

Hortijeve propagandne mašinerije sa ciljem da psihološki pripremi Mađare i Nemce za ono što će

uslediti u januaru.

Okupatorski načelnik žabaljskog sreza Bela Vukovari 21. novembra upućuje pismo pravoslavnom

svešteniku Branku Vakanjcu: „I vi, popovi srpski, priželjkujete Rusiju. Zapamtite dobro da ćete

dočekati u najskorije vreme da će u Čurugu biti podignuta vešala na kojima ćete i vi visiti“. U selima

gde su živeli, lokalni Nemci su podsticali lažne glasine mađarskog saveznika. Sa bačkog terena su

slati izveštaji u Budimpeštu sa konkretnim predlozima da se počini pokolj stanovništva u vidu

„racije“. Jedinstvena, fašisoidna, genocidna ideja zvanično se rodila 7. oktobra 1941. u sedištu

velikog župana u Novom Sadu, Hortijevog bliskog saradnika i temerinskog veleposednika.

Sednici u sedištu župana doktora Petera Fernbaha prisustvovali su Eden Trukvalter, komandant

mesta, doktor vitez Mikloš Nađ, gradski načelnik, doktor Đula Zombori, mađarski kraljevski savetnik

i šef policijske kapetanije, vitez Geza Batori, žandarmerijski potpukovnik i zapovednik

žandarmerijskog odreda, Erne Slavik, štabni kapetan i Jožef Horkai, žandarmerijski major i

zapovednik islednih organa u „Armiji“. Doktor Fernbah je jedan od vodećih zagovarača obnove

Ugarske od pre 1918. uz pomoć Adolfa Hitlera. Glavna tema konferencije je položaj Novog Sada i

okoline, a uzrok učestale sabotaže, paljevine i atentati. Tragalo se za rešenjem. Tim ljudi zvučnih

doktorskih titula i položaja predložio je da se policijske patrole pojačaju pripadnicima vojske i da se

po kvartovima sprovedu iznenadne male racije. Odlučeno je da se u grad premesti žandarmerijska i

otvori policijska škola. Predloženo je da se nezaposlena jevrejska i srpska omladina otpremi u logore

i da se pojača granica na Dunavu. Fernbah je predložio da se uvede policijski čas, da se vojni rok

produži obveznicima 15. pešadijske brigade i da se pod prismotru (pored Srba) stave Hrvati i

Slovaci. Jednoglasno je odlučeno da se „održi racija sa većim opkoljavanjem“. Učesnici su zaključili

da broj i učestalost sabotaža navodno premašuje snage novosadskog garnizona, što je veoma

nepovoljno pošto „konci sabotažnih akcija u okolnim mestima vode u Novi Sad kao centralu“.

Saradnja civilnih vlasti sa vojskom unapređena je odmah po održavanju konferencije. Vojni sudovi

su ponovo preuzeli procese protiv pripadnika otpora za dela „komunističko-panslavističke

organizacije”. Veliki župan Bač-bodroške županije se sastao 10. oktobra sa komandatom 15.

(somborske) brigade i predstavnikom žandarmerijske komande u Somboru. Predložene mere da se

„spreče sabotažni planovi komunista“ poslate su sa tog sastanka ministru unutrašnjih poslova u

Budimpešti.

Nadležni vojni zapovednik za Bačku, komandant petog (segedinskog) korpusa, smatrao je da je

najugroženija bezbednost režima u Novom Sadu i predložio generalštabu da u grad premesti Drugu

konjičku brigadu iz Subotice. Generalštab je umesto toga ovlastio premeštanje Komande korpusne

artiljerije. Vojne pripreme teku u eri prekih sudskih procesa u južnoj Bačkoj, oblasti sa pretežno

sprskim stanovništvom. Izveštaji vojnih i civilnih vlasti sa terena sadrže sve alarmantnije opise. Šef

novosadske kapetanije Zombori obavestio je pretpostavljene da sa sigurnošću očekuje nove akcije

zbog „osvetoljubivog karaktera srpskog naroda“ koji će reagovati na preki sud i hapšenja. U dopisu

moli da se uvedu preventivne mere, poveća broj policijskih detektiva i doušnika državne

bezbednosti i sprovede opsežna racija u celom rejonu Dunava i Tise!

Budimpešta šalje predstavnika Političkog odeljenja Glavne kapetanije da razmotri stanje na terenu.

Izveštaj od 8. novembra 1941. posebno naglašava da u Novom Sadu komunistička partija deluje

ilegalno i intenzivnije nakon okupacije; da sa komunistima sarađuju „od avgusta i srpski nacionalisti.

Među njima se nalaze predstavnici svih slojeva bivšeg srpskog društva. Takođe, naročito učestvuju

bivši oficiri, službenici, žandarmi, policajci, studenti-seljaci kao i članovi porodica poginulih

četnika…“ Većina pripadnika podzemne organizacije se prema tom izveštaju privremeno sklonila u

okolinu, a verovatno će se prvom povoljnom prilikom vratiti u Novi Sad da nastave sabotaže. Skreće

se pažnja da povratak brojnih prognanih Jevreja, dobrovoljaca i drugih „sumnjivih elemenata“

predstavlja pretnju po bezbednost mađarske države. Nezadovoljstvo drugih nacionalnosti je opisano

kao „u granicama snošljivosti“. Srbi su označeni za glavne buntovnike kojima su se pridružili Jevreji.

Podvučeno je da se ilegalci kriju u srpskim delovima Novog Sada u kojima imaju podršku srpskog

stanovništva – na taj način je srpski narod obeležen kao neprijateljska formacija koja radi protiv

mađarske države. Konkretni predlozi na kraju izveštaja ukazuju na smišljanje, planiranje i

razmatranje opsežnog genocida u Novom Sadu i Šajkaškoj. Među pet predloženih mera druga je

kratka i jasna – sprovesti raciju širokog obima!

Petog decembra 1941. mađarski parlament debatuje o budžetu. Vesti o teroru fašističke soldateske

su sve glasniji i najviše uznemiravaju Žilinskog, koji i tom prilikom traži reč i direktno se obraća

predsedniku vlade. Uz upadice i graju fašista i njilaša, Žilinski je istakao da je zaposedanje Bačke

propraćeno nepotrebnim ekscesima, da je vojska počinila niz nezakonitosti i sadizma u koje se lično

uverio tokom posete Bačkoj. U hrabrom govoru usred fašističke Hortijeve Mađarske, Žilinski još

jednom pokazuje čovečnost i pravi patriotizam: „Država je propala, ali ovi snažni jugoslovenski

narodi su tu, bez obzira na to što su prošli kroz nemilosrdna iskušenja. Njihova sudbina je tragična,

ali ne bismo mi bili Mađari ako bismo im uskratili njihovo prirodno saučešće i ne bi bilo pristojno i

dostojno Mađara ako bismo ih na vrhuncu njihove nesreće i ispaštanja podsećali na ove ili one

njihove počinjene političke greške. Nasuprot tome, želim još više da naglasim da su simpatije

mađarskog naroda prema jugoslovenskim narodima, a posebno prema srpskom i hrvatskom narodu,

ostale nepromenjene“.

Šesnaestog decembra 1941. u režiji okupatora izdat je prvi broj „Nove pošte“ na srpskom jeziku.

Istog datuma mađarski parlament donosi Zakon o ponovnom priključenju osvojenih južnih teritorija

mađarskoj kruni i ujedinjenju sa ostalim zemljama Mađarske, čime legalizuje okupaciju kojom se

„sinovi južne oblasti ponovo uzimaju sa bratskom ljubavlju pod zaštitu mađarskog naroda“.

Zakonom je detaljno obrazložen položaj „južne oblasti“ koja se smatra suverenom teritorijom

Mađarske, a ne okupiranim područjem.

POGLAVLJE IV: JANUARSKI GENOCID

Pokušavajući da definiše sistematski rad nacista na istrebljenju ljudi, pravnik Rafael Lemkin je došao

do danas uobičajenog pravnog termina „genocid“. Pod tim pojmom imao je na umu „koordinirani

plan različitih postupaka sa ciljem da se uništi suštinski temelj života nacionalnih zajednica u cilju

istrebljivanja samih zajednica“. Neumorni Lemkinovi napori i atmosfera neposredno nakon

evropskog Holokausta uticali su da Ujedinjene nacije 9. decembra 1948. usvoje Konvenciju o

sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida, čime je taj fenomen uzidan u međunarodno pravo.

Konvencija podrobno opisuje šta predstavlja čin genocida koji sadrži dve elementarne

karakteristike: mentalnu i fizičku. Mentalni element podrazumeva nameru da se uništi grupa ljudi, a

fizički primenu mera koje dovode do uništenja. Drugi član Konvencije precizira šta se podrazumeva

pod genocidnim radnjama:

„U ovoj konvenciji pod genocidom se podrazumeva bilo koje od niže navedenih dela, počinjenih u

nameri da se potpuno ili delimično uništi kao takva neka nacionalna, etnička, rasna ili religiozna

grupa:

(a) ubistvo članova grupe;

(b) teška povreda fizičkog ili mentalnog integriteta članova grupe;

(c) namerno podvrgavanje grupe takvim životnim uslovima koji treba da dovedu do njenog

potpunog ili delimičnog fizičkog uništenja;

(d) mere usmerene ka sprečavanju rađanja u okviru grupe;

(e) prinudno premeštanje dece iz jedne grupe u drugu.“

Mere koje su mađarski fašisti preduzeli prilikom okupiranja Bačke: masakri, prisilna iseljavanja,

smeštanja dece i odraslih u logore, mere ekonomskog uništenja, pljačka srpske i jevrejske imovine i

kulturološki genocid po svom karakteru odgovaraju skoro svim stavkama međunarodne Konvencije.

Povrh toga, svi dokazi upućuju na zaključak da je delo počinjeno pod nazivom „racija” do tančina

isplaniran akt koji odgovara definiciji da je postojala „namera da se potpuno ili delimično uništi kao

takva neka nacionalna, etnička, rasna ili religiozna grupa”. Na meti fašističke racije u južnoj Bačkoj

našle su se prvenstveno dve etničke grupe – Srbi i Jevreji. U nekim sredinama su meta pokolja bili

Romi, Rusini i Slovaci. U bačkom genocidu stradale su religiozne grupe pravoslavne, evangelističke i

unijatske veroispovesti i judaizma. Iskorenjeni su vitalni delovi Bačke – čitave porodice – od

najstarijeg do najmlađeg! Stoga je termin „racija” suptilan izraz koji prikriva pravi karakter

istrebljivačkog pohoda mađarskih državnih organa – detaljno isplaniran i do granica nepojmljivosti

počinjen genocid! Takozvana racija je kristalno jasan, nesumnjiv čin genocida prema postojećim

definicijama i standardima međunarodnog prava. Citati koji slede potkrepljuju genocidne namere i

ciljeve izvršnih organa Hortijeve Mađarske:

„… bila je neizvesna sudbina svih čije nacionalne države nisu bile u savezništvu sa fašističkim

zemljama. Tragovi ove evidencije ostali su sve do oslobođenja naselja žabaljaskog sreza 22. oktobra

1944. godine. Prilikom ulaska boraca Šajkaškog partizanskog odreda u žabaljski srez, pronađene su

u Čurugu knjige-spiskovi u kojima je stanovništvo, po azbučnom redu, razvrstano u tri kategorije

ubeležene kao: dobrovoljačke porodice, „četnički” nastrojene i po bezbednost Mađarske nepoželjne

porodice. Uz pojedina imena upisanih lica stajale su primedbe: „u zarobljeništvu”, „u zatvoru”, „u

partizanima” i tako dalje. Prema površnom uvidu u ove spiskove, moglo se konstatovati da su oni

služili zločincima prilikom vršenja ubistava u januaru 1942. godine, jer je samo mali broj lica sa

spiskova pukim slučajem ostao posle pomenutih događaja u životu” (Milorad Ćurčin, „Putevima

slobode u ravnici”).

„Popis nepoverljivih elemenata

Molimo da podružnice (Kulturnog saveza Mađara) za teritoriju svake opštine popišu i u roku od dve

nedelje dostave imenik svih onih slovenskih i jevrejskih elemenata koji su u mađarskom

nacionalnom pogledu nepouzdani i koje treba smatrati opasnim. Na popisu se ima označiti tačno

mesto stanovanja, kao i to da li imenovani ima oružje ili

radio-aparat. Ovaj posao je strogo poverljiv.”

„Politiku istrebljivanja sprovodila je kraljevska mađarska vlada konzekventno, sistematski i brutalno

na svim linijama. S jedne strane su odgovorni i neodgovorni faktori jednostavno poubijali nepoželjne

elemente, a s druge onemogućavali im život oduzimanjem prava rada“ (doktor Andreja Deak,

svedok Holokausta u Novom Sadu)

„21. januara 1942. godine oko 8 sati ujutro priređena je racija po srpskim kućama u Novom Sadu.

Raciju su obavljali mađarski vojnici, žandarmi i policija i to na potkazivanje domaćih Mađara… U to

vreme provaljivali su policija, vojska i žandarmi u sprske kuće i odvodili na streljanje čitave srpske

porodice i to jednako muškarce, žene i decu… U isto vreme izvršeno je masovno streljanje Srba i u

nekim drugim mestima u Bačkoj, kao u: Mošorinu, Žablju, Gospođincima, Čurugu i nekim drugim

mestima” (Iskaz Vere Sotirović 15. marta 1943.)…

Mučenički Čurug

Čim je napadnut Šajkaški partizanski odred, čuruški beležnik Đula Varga, glavni organizator „racije“,

razdelio je rezervno oružje „poverljivim građanima” Mađarima i predao im spisak „sumnjivih lica”.

Dva-tri dana pre toga vozovi su noću dovezli vojnike, žandare i municiju. Stiglo je tri hiljade

honveda iz Sente i Segedina, tenkovski odredi, pešadija i artiljerija. Stiglo je i nekoliko žandara iz

Nadalja, koje je saonicama dovezao Milan Surdučki. Surdučki je pod jaslama u opštinskoj staji

kasnije slušao pogrom u susednoj zgradi. Aktivni učesnici „čistke“ terena su predsednik opštine

Ignac Hanak i podpredsednik Miša Kovač. Mesni odbor za sprovođenje „racije” činili su: Jožef Fišteš,

opštinski podbeležnik Jožef Bognar, učitelj Laslo Ereš, rimokatolički pojac Erne Šmit i Oroš Ileš.

Duhovni inspirator genocida, zlokobna figura koja vuče konce iz pozadine, bio je čuruški

rimokatolički sveštenik Balint Dup. Osim njega postojali su drugi nezvanični članovi odbora koji nisu

otkriveni. U sprovođenju fašističke „racije“ učestvovalo je nekoliko čuruških Nemaca: Janoš Vajs,

Mihalj Dromski, Ferenc Keler, Marton Niklsbaher, Karolj Trautman i Mihalj Šlajs.

Oko pet sati popodne policija je pozvala u opštinu sve opštinske dostavljače. Žandarmerijski

islednici su prema spiskovima zatvorili 25 ljudi u plajašku sobu, u koju su kasnije ušli naoružani

batinama Mihalj Molnar i jedan policajac. Dostavljače su isterali iz sobe, a nakon pola sata naredili

plajašima: „Hajte, vi plajaši, da tovarite u kola”. Nijedan plajaš se nije pokrenuo, osim Janoša

Bereca koji je kasnije izvestio kolege da su zatvorenici umlaćeni batinama. U međuvremenu su

fašisti doveli nove zatvorenike, među kojima Paju Dražića i Friđeša-Friciku Frajda. Njih dvojicu su

naterali da utovaruju u kola leševe ubijenih Čuružana.

Opštinski plajaši, koji su odbili da utovaruju mrtve, očigledno nisu bili dovoljno poverljivi Mađari, a

one „poverljive” je opisao jedan mađarski detektiv: „Od mađarskog i nemačkog stanovništva opštine

su organizovale „narodnu odbranu”, u koju su prvenstveno ušla kažnjena lica, koja su sklona

običnim zločinima, koji su prvenstveno bila zainteresovana za materijalnu gramzivost”.

4. januara iz Bečeja je doputovala Zora-Caca Mogin čijeg su brata kao komunistu ubili bečejski

fašisti. Danima su je isleđivali agenti počev od 19. decembra 1941, kada su joj rekli da je pozvana

da joj čestitaju slavu. Nisu od nje ništa saznali. Puštena je 3. januara sa pretnjom da još nisu

završili sa njom. Majka Rakila ju je sutradan poslala tetki u Čurug na oporavak.

U noći između 4. i 5. januara u žabaljskom srezu se koncentrišu pojačanja vojnih i žandarmerijskih

snaga. Pukovnik Leo Deak, komandant VII honvedskog pešadijskog puka „Hunjadi Janoš” iz

Hodmezevašarhelja je postavljen za komandanta akcije „čišćenja terena” u Šajkaškoj. Oko 2.000

ljudi je stavljeno pod njegovu komandu: žandarmerijska škola iz Novog Sada, žandari iz Žablja i

okoline, policija, naoružani civili, dve čete 16. bataljona pograničnih lovaca, četiri streljačke čete

devetog pešadijskog puka, četa mitraljezaca, četa biciklista, četa izviđača, bataljon pionira 20. puka,

specijalni vod rečne straže, telefonski vod, motorizovani vod i četiri protivtenkovska voda. Petog

januara u Žabalj stiže Ferenc Feketehalmi Cajdner (da preuzme direktnu komandu nad „racijom”),

župan Bač-bodroške županije doktor Leo Deak, podžupan doktor Erne Bajšai i sekretar županije Pal

Lili. Kao pojačanje vojnim formacijama genocidna vojska je kamionima dovezla Mađare fašiste iz

Temerina, Srbobrana, Bačkog Gradišta, Mola i Ade. Opština je poslala parohijskom svešteniku

pismeno naređenje o zabrani održavanja božićne službe. Istog dana je ispred zgrade trgovca Nece

Ivkova osvanuo leš Živka Katića, koga je patrola Jozefa Juhasa ubila prethodne noći prilikom

sprovođenja u opštinu. U samoj opštini su pobili manje grupe uhapšenih građana, a pogrom najširih

razmera započeo je na izmaku 6. januara.

Bolničarka Kata Čelović je pronađena i smaknuta u jednoj kući. Teško ranjena od potere sakrila se

na Starčevljevom salašu i potražila pomoć u Čurugu, gde je pala kao žrtva pravog „lova na zečeve“

koji su priredili besomučni fašisti.

U dom Zemljanac žandari su došli u pratnji meštanina Ištvana Kiša. Pitali su domaćina gde su

partizani, na šta je odgovorio da ih nema. Kiš je nešto rekao žandarima na mađarskom i oni su

oterali oba brata Zemljanac u magacin smrti. Nakon toga je patrola došla u kuću Mile Stančić. Pošto

su uzeli šta su hteli, istukli su sina Stančićevih a poveli Milivoja Stančića. Ištvan Kiš je nastavio

krvavi pir. Odveo je žandarmerijsku patrolu u kuću Milanovih. Uhapsili su tri brata i sproveli ih u

magacin.

Patrola koju je vodio Janoš Balaž iz Bečeja uhapsila je Dragu Ostojin i bračni par Mrvin i oterala ih u

magacin smrti. Imre Balog iz Novog Sada je u zločinačkom pohodu uhapsio oko 20 Čuružana i

sproveo ih u magacin. Njegov čuruški „kolega” Pal Balog je takođe hapsio i sprovodio meštane na

isto stratište. Između ostalih, zapečatio je sudbinu Radivoja Segedinca.

Vince Nađ je lažno optužio Milivoja Rajkova, Đorđa Vujkova i Slavka Andrića da su četnici i uz pomoć

žandarmerije ih sproveo u magacin iz koga neće izaći. Svoj nacizam je iskazao i posle „racije” kada

se dobrovoljno prijavio u SS trupe. Vinceov sugrađanin Imre Farkaš je sa puškom u ruci aktivno

hapsio Čuružane i sprovodio ih na sabirno mesto – magacin – gde je uzeo udela u mučenjima.

Marton Cipo se za vreme „racije” obukao u uniformu fašističke mađarske vojske i kočoperio po

Čurugu sa šlemom i puškom. U magacine smrti sproveo je Dragu Popov, Branka Segedinca, Tošu

Dolovca, Nedeljka Đorđevića, Milana Lazića i njegovog sina Radivoja. Uhapšene je ostavio krvnicima

u magacinu, a Laziće oterao u opštinu gde ih je bez oklevanja ustrelio. Pet žandara i tri vojnika

odveo je u dom Đorđevića. Noževima su izboli supruga Draginje Đorđević. Još živog čoveka su

odneli u opštinu i dotukli. Cipovim zločinima nema kraja. Na čelu fašističkih zlikovaca upao je u kuću

Stanića. Ocu Sofije Stanić je ispalio metak u stomak, Sofijinu majku ustrelio u grudi, a popadiji

Kostić stavio pušku u usta i pucao. Ništa manji srbomrzac, Jozef Juhas, sproveo je nekoliko ljudi u

magacin smrti. Od sestre ubijenog Živka Katića je uzeo ključ od salaša i zaplenio Katićev imetak.

„Srpske krvi i paprikaša od Srba hoćemo!”

Pošto su za dva dana ubili 60-70 osoba, koje su u izveštaju Odeljenju javne bezbednosti opisali kao

“komuniste koji pružaju otpor”, nacisti su 6. januara počeli da hapse porodice sa decom i

odojčadima. Prostorije opštine nisu mogle da prime sve „komuniste koji pružaju otpor”, pa su

magacini hrane Branka Novakovog-Topalovog, Trive Šeguljeva i Paula Lampela i učionice „Velike

škole” pretvoreni u sabirne logore. Bledi i pretučeni meštani koji nisu mogli da stanu u pomenute

prostorije zatvoreni su u opštinsko dvorište, gde su od straha i hladnoće drhtali pod stražom

razjarenih, pijanih žandara, vojnika i mesnih mađarskih civila. Fašisti su terali Čuružane u

magacinima da kleče i čuče, a muškarce su povremeno mlatili kundacima. Hranu nisu dobijali.

Umesto vode su primoravani da piju vlastitu mokraću. Na putu do magacina ponižavali su i tukli one

koje su kamionima dovozili sa salaša. Neretko su dovezeni bez tople odeće satima stajali licem

prema zidu na hladnoći, a za to vreme su imanja sa kojih su oterani nemilosrdno pljačkana.

Na vrata otvorenih magacina postavljeni su mitraljezi na stolovima. Mada je magacin u centru bio

prepun, stalno su dovodili nove porodice. Uhapšeni civili su prisiljeni da kleče u magacinu Branka

Novakova, a nad njima su se iživljavali batinaši i mučitelji Ileš Sabo-Capar, njegov mlađi brat Peter

Mora, Ferenc Urban, Ištvan Joba, Imre Krekuška, Albert Ferenc i posebno Antal Farkaš. Vojnici su

pomagali mučiteljima da tuku nenaoružane ljude. Mučenju su najviše podvrgnuti opštinski

podbeležnik Vasa Petrović, trgovac Branko Bugarin, opštinski plajaš Ljubomir Kekić, Đorđe

Radosavljević i bračni par Morotvanski. Starac Vasa Katanski je strašno jaukao kada su ga pretukli,

pa mu je prišao Mihalj Molnar i ustrelio ga iz revolvera. Nakon toga je hladnokrvno rekao: „Umirio

sam ga da se ne dere“.

Oko ponoći 6. januara u magacin su došli vojnici sa civilima i oduzeli zatvorenicima novac. Poskidali

su sa mučenika kapute, obuću i bolju odeću po ciči zimi. Za vreme pljačke je obućar Antal Farkaš

neprestano vikao: „Srpske krvi i paprikaša od Srba hoćemo!”

7. januara je nastavljeno mučenje civila kojih je u tom času bilo 400-500 u magacinu Branka

Novakova i oko 300 u magacinu Paula Lampela. Jedan isprebijani zatvorenik se oko pola devet

uveče podigao da se pomokri. Slučajno je dodirnuo drveni potporni stub na kojem je visila

petrolejska lampa, jedino osvetljenje u mučionici. Taj gest nije promakao naoružanom Farkašu koji

je sa ulaza posmatrao pritvoren narod.

„Zašto ne pucaš, zar ne vidiš da se Srbi bune?!” doviknuo je puškomitraljescu Imreu Balogu. Rafali

su počeli da šaraju kroz isprebijane redove Čuružana. Naoružani civili su na znak puškomitraljeza

otvorili vatru iz pušaka. Nad Čurugom se prolomio lelek, ropac i jauci teško ranjenih. Farkaš je

stalno naređivao da se puca. Čurug je ječao i odjekivao od vriske žena i dece, „paklene i strahovite

piske, cike, zapomaganja, urlanja, ropca”, glasova za koje sveštenik Pavle Dožić, odvojen zidom pet

metara od magacina, nije mogao da nađe opisne reči. Nakon pucnjave nastao je jednočasovni

prekid ubijanja tokom koga je neki Mađar naredio preživelima da na mađarskom čitaju „Oče naš” i

pevaju mađarsku himnu. Naišao je mađarski poručnik u pratnji veterinara Imrea Pogača. Na vapaje

preživelih i ranjenih za milost, ledena srca ostala su gluva. Rečeno im je: „Vi ste hteli da se

pobunite“. Kada su otišli ta dvojica preživelima je rečeno da će svako ko iznese 50 leševa biti pušten

u opštinu na legitimisanje i otići kući „ako nije kriv“. Stotinak ljudi je podiglo 50 leševa, po dvojica

su među sobom vukla jedan leš. U opštinu su zaista sprovedeni, ali nisu pušteni. Fašisti naoružani

bajonetima i gvozdenim šipkama upali su u magacin da dotuku polumrtve i žive. Ranjenog Veljka

Čonkića su proburazili bajonetom.

Na zvuk pucnjave u magacinu, komandant vojnog odreda Stepan Laslo dotrčao je usred leleka i

zapomaganja. Naredio je da se obustavi vatra i pozvao komandanta VII pešadijskog puka,

pukovnika Lasla Deaka, koga je obavestio o dešavanjima i zatražio uputstva za dalji postupak.

Odgovor: postupiti prema ranije primljenom naređenju! Iz magacina preko puta opštine kuljala je

krv nesretnih ljudi iza kojih je ostala razbacana odeća i obuća. U ubijanju i mučenju civila posebno

su se istakli Jožef Tapado, Janoš Falfi Karolj, Jožef Šal, kapetan iz Segedina, četni narednik i

komandir mitraljeskog odeljenja Devenji i desetar Lajoš Roža.

Pucnji u magacinu Branka Novakovog bili su znak da se otvori vatra u drugim sabiralištima. Nakon

mitraljiranja u magacinima, koje je trajalo oko pola sata, pred Lampelovim magacinom se zaustavio

kamion. Vojnik je fenjerom osvetljavao put onima koji su iznosili pobijene. Svi koji su davali znake

života ubijeni su revolverom iz neposredne blizine. Kada bi postreljali zatvorene, uvodili su nove

grupe zatvorenika da ih dotuku. Cele noći se kamion vraćao po nove terete pobijenih žrtava „racije”

u Čurugu. Stepan Laslo je za to vreme odjurio za Žabalj, nezadovoljan Deakovim odgovorom. U

Žablju je bezuspešno tražio lični prijem kod komandanta. Preko pomoćnog oficira mu je naređeno

da postupi prema ranije primljenom uputstvu. Vratio se u Čurug i naredio da se poubijaju svi koji su

još živi u magacinima. Nakon toga je hajka na Čuružane proširena na salaše u mestu i oko njega.

Ubijene u magacinu Branka Novakova su oko ponoći počeli da tovare na kola. Nepovređeni Mika

Popov se pravio da je mrtav, ali je Imre Krekuška to shvatio kada je Mika ubačen u kola i usmrtio ga

tupim predmetom. Na putu za Tisu iz kola je pobegao lakše povređeni Živan Popov, jedina osoba

koja je preživela stravu u tom magacinu.

Drvena srca i savest čuruških koljača se posebno istakla kod nekih „junaka“, boraca protiv

neprijatelja „Velike Mađarske“. Komandir segedinskog voda, Jožef Tapado, izveo je iz magacina lepu,

crnomanjastu devojku. Odvukao ju je u svoj stan i silovao, a zatim svojeručno ubio.

Ujutru su opštinski čistači očistili „magacine smrti“ (kako ih je narod nazvao), izneli smrznute lokve

krvi, oprali asfalt i uklonili tragove zločina kakav je retko koji narod doživeo u svojoj istoriji.

Devetogodišnji Petar Kekić preživeo je pokolj u Lampelovom magacinu. Sve koje nisu pokosili

mitraljezima i dotukli tupim oružjem, nacisti su, prema dečakovom svedočenju, odveli u opštinu i

tamo ih ubili. On se jedini spasao iz opštine.

Petog januara stiglo je pismeno upustvo sreskog načelnika Bele Vukovarija broj 69/adm. sa

sledećim uputstvima: „Pozivam predstavništvo da neizostavno izvrši popis stanovništva na salašima

tako zvanih opštinskih ritskih zemljišta i popis meni u datom roku podnesete… One koji pripadaju

srpskoj narodnosti bez razlike stavljam pod postupak internacije.“ „Bez razlike“ se odnosi na pol i

starost – još jedna potvrda genocidne namere sreskog načelnika, njegovih nadređenih i podređenih

saradnika!

Vojska i žandarmerija su blokirale mesto da niko ne može da ga napusti osim patrolnih grupa koje

je organizovao odbor za sprovođenje „racije“. Patrole su organizovane zarad hapšenja i sprovođenja

u opštinu vlasnika salaša i njihovih porodica, ali su neretko pod vidom premetačina terali ljude u

seoska dvorišta i na tavane i tamo ih ustrelili. Patrole su sa spiskovima u rukama zaređale po

čuruškim salašima od 6. do 10. januara. Prema napisu jednog autora „mnogi do juče naizgled mirni

i radni meštani – Mađari, pretvorili su se u zveri“. Po svemu što je o njemu napisano, januarsko

krvoproliće liči na krvavi pir raspomamljenih, krvožednih, gramzivih zveri u ljudskom obliku. U

Čurugu su se lokalni Mađari nametali kao „organizatori“ premetačina po srpskim kućama.

Gramzivost kakva se retko pamti u istoriji ljudskog roda glavni je motiv ubistva čitavih porodica.

Laslo Ereš je savetovao pojedinim patrolama: „Kupite samo bolje gazde da im kuće ostanu prazne“.

Kada su kuće ispražnjene usledila je besomučna pljačka.

Patrola, koju su činili dvojica honvedskih oficira i četvorica vojnika predvođenih Vilmošem Stehom i

Stjepanom Haringom, upala je oko devet časova ujutru na salaš Joce Rajkova i uhapsila Radu

Vlaškog, njegovu suprugu Miladinku i petogodišnju Maru, Miladinkinu sestričinu. Uhapšene su

poterali do salaša Nenada Tucakova. Salaši su se nalazili u blizini Gospođinaca. Supružnike Tucakov i

njihovog sina Trivu su proburazili bajonetima pred salašem zato što nisu hteli da pođu, a ostale

ukućane naterali da leševe ubijenih natovare na saonice. Preostalu braću Tucakov, Voju i Milorada,

Nenadovu snahu Lenku i malog Ivicu iz Beograda su poterali prema Jegrički. Lenka je vodila za ruku

Ivicu, sinovca Nenada Tucakova, koga je otac poslao bratu na salaš verujući da je tu sigurniji nego u

velikom gradu. Prestravljeno dete gledalo je ubijenog strica, strinu i brata od strica pre nego što su

njihova tela zajedno sa saonicama bacili u poluzaleđenu Jegričku, a zatim naterali kundacima žive

Tucakove i porodicu Vlaški da po dvoje skoče u reku. Dok su se žrtve u reci borile za život zveri u

ljudskom obliku su se zabavljale gađajući ih iz pušaka kao da love divlje patke. Na taj način su

istrebljene porodice Tucakov i Vlaški!

Patrola je zatim došla na salaš Veselina Novakovog-Topalovog. Kraj salaša su na đubrištu bez griže

savesti ubili domaćina, njegovu suprugu Julku i kćerku Stanu. Na salašu Sekule Babića su saterali

domaćina uza zid i ispitivali komšiju Mađara o njegovom vladanju. Pošto komšija nije rekao ništa

loše fašisti su zapretili Babiću da mu deca za dve nedelje nauče mađarski i da svi pređu u katoličku

veroispovest, u protivnom biće ubijeni kada patrola ponovo naiđe.

Fašisti Ignac Brašnjo, Maćašev Kiralj, Imre Dudaš i Šandor Balog su krenuli na salaše naoružani

puškama i upali na posed Milivoja Milića. Stariji bračni par Milić su doterali do „Mrtve Tise“ u potezu

„Boronj“, gde su ih ubili i bacili pod led! Leševi dvoje ljudi su pronađeni na proleće kada se led

otopio.

Patrola sastavljena od Ferenca Alberta, Ferenca Varge, Ileša Saboa-Capara, Ferenca I. Varge,

Daniela Bahmana i Petera Belaia došla je do Joce Stojkova. Domaćina su poterali prema opštini, a

prethodno premetnuli sve po kući i prisvojili ženski ručni sat i malu ušteđevinu od 8 penga.

Nedaleko od kuće pucali su Joci u glavu i ostavili ga na ulici. Komšije su ranjenog Jocu prenele kući,

ali su fašisti sutradan došli i dotukli ga.

Retko ko je od lokalnih Mađara ostao tih januarskih dana kod kuće. Primamljeni mogućnošću da se

napljačkaju bez ikakvih zakonskih sankcija, okupljali su se u centru i opštini vrebajući povoljnu

priliku da krenu sa nekom vojnom patrolom. Ledenih srca, bez samilosti prema bilo kome, utrkivali

su se u grabljenju dragocenosti. Sve što se moglo opljačkati je odneseno: stoka i nepokretnosti,

posebno nameštaj i posteljina.

Šestog januara naoružani Daniel Bahman, Peter Belai i fašistički žandar banuli su u kuću Bogoljuba

Tapavice. Sina jedinca su oterali na tavan da „pretresu“ tu prostoriju u navodnoj potrazi za oružjem

i skrivenim „četnicima“. Bahman i Belai su dobro poznavali porodicu. Na tavanu su ustrelili Cvetu,

zatim sišli i rekli roditeljima da je ubijen. Ojađeni starci su spustili sina u sobu i pripremili ga za

sahranu ne znajući za unapred smišljen plan o ledenoj grobnici. Cveta je ostao u kući do sturadan

kada su po njega došla kola u koja su ga ubacili i prekrili slamom da se ne vidi šta voze na reku.

Šestog januara oko 14 časova ubice Vrecke i Adamke su uhapsili Velinku Dolovac. Nekim čudom je

preživela pokolj i videla uhapšene ljude u učionicama osnovne škole u centru Čuruga. Naterani su da

kleče prema istom modelu koji je kasnije primenjen u Novom Sadu. Lica žena, dece i muškaraca

preplavile su modrice. Penzionisanom učitelju Isi Davidovcu je policajac Miša Molnar počupao

brkove, a Hortijevi „hrabri vojnici“ mu bajonetom odsekli uši, pa je učiteljeva krv šiknula po učionici.

Jedan vojnik je ušao i naočigled svih silovao 17-godišnju Bebu Mrazavčev. Dok se iživljavao nad

nemoćnom devojkom „junaci“ su uperenim puškama pretili „četnicima“ na kolenima.

Osmog januara su čuruški meštani Marton Cipo i Adam Ivanić ušli u kuću Mikice Stojkova, koji je

pre „racije“ pobegao u Banat. Tražili su sina Jocu. Za domaćina nisu pitali, iako nisu znali da je

pobegao. Zapretili su Jocinoj babi da im preda kamdžiju kojom su vezali i poterali Jocu do kuće

Stevana Tulenčića. Stevan i Joca su klecali pod udarcima kundaka pre nego što su na njih otvorili

vatru. Jocu su ubili na licu mesta, a Stevana teško ranili. Zločinci su naredili Stevinom stricu Peri da

dotera kola i utovari nesretne ljude. Kada su kola stigla u opštinsko dvorište bacili su obojicu kraj

drugih leševa, pa su nacisti dotukli još živog Stevu!

Odmah iza podneva dva vojnika predvođena električarem Đulom Molnarom banula su na salaš

porodice Radišić. Kuću su pretresli po uobičajenoj proceduri. Nisu našli ništa sumnjivo. Boška

Radišića su isterali u dvorište i pucali mu u nogu. Učinili su to da bi se iživljavali i pred smrt naneli

čoveku što više patnje. Ranjenog Boška su oterali na đubrište i sa dva hica ustrelili. Jedan od ubica

je ušao u sobu, svukao ponjavicu sa kreveta i zabranio ukućanima da izlaze. Boško Radišić je ležao

na đubrištu do 9. januara, kada su došla kola i odvezla ga na Tisu. Bačen je pod led!

Vojni kamioni i zaprežna kola, nasilno mobilisana da uklanjaju leševe, vraćali su se sa Tise u Čurug

u kome je prestajao život. Izgaženo još od ulaska okupatora, mesto je sistematski uništavano iz

čiste obesti, mržnje i gramzivosti. U čuruškoj školi su za to vreme mađarski vojnici, agenti i civili

tukli i mučili zatočenike u pet školskih prostorija. Skretničara železničke stanice su doterali u školu

sa suprugom i tri sina. Na vratima hodnika su ih ubili, a zatim dograbili mrtve Stepanove za ruke i

noge i kao drvena debla izbacili u školsko dvorište. Apotekara Petra Davidovca i fijakeristu Stevana

Mačkića su ostavili polumtrve da umiru posle zlostavljanja.

Opštinsko zdanje u Čurugu je središte u kome je „odbor za raciju“ smišljao genocid. U tu zgradu su

sakupljani leševi stanovnika ubijenih u samom mestu, a neki uhapšeni su dovedeni pred opštinski

odbor i „odbor za raciju“ na ispitivanje. Dva dana pre „racije“ u opštinsku šupu je zatvoren od

mučenja onesvešćeni Mladen Panić. U šupi je došao svesti i video dve mrtve okrvavljene žrtve pored

sebe. Policajac Varga je izjavio da će mrtve odneti na Tisu kada se nakupi dovoljan broj.

Od 4. do 10. januara u čuruškoj opštini, školi i magacinima stotine ljudi je tragično završilo život u

jednom od najstrašnijih genocida koje su jedno mesto i jedan narod ikada doživeli! Najzaposleniji u

„čišćenju terena“ bili su čuruški civili: Lajos Sabo-Capar, Ištvan Sabo-Capar, Janoš Roža, Ferenc

Albert, Lajoš Pap, Antal Farkaš i Adam Ivanić. Njihov se „posao“ sastojao u tome da uhapšene u

grupama po troje do šestoro uvode u plajašku sobu na „saslušanje“. Prilikom izlaska iz sobe kraj

vrata od dvorišta su meštanin Andraš Kantor i vojnik batinama udarali žrtve po glavi. U kotlovima u

dvorištu kuvao se rum koji se tih hladnih dana obilno trošio za „zagrevanje“ nacista da istraju na

poslu etničkog čišćenja. U opštni su ubili apotekara Milana Srećkova, trgovca Ladislava Kona i Franju

Fišera. U „plajaškoj sobi“ su organizovani mesni fašisti, među kojima Mihalj Fazekaš, Elek Kovač i

Peter Teleki, toljagama i sekirama cele noći ubijali ljude koje su čuvali vojnici. Kako je koji od

privedenih izguran iz sobe u dvorište, dva batinaša su ga umlatila toljagama. Kod kola ih je čekala

grupa civila da ubaci umlaćene, a druga grupa civila je posipala pesak na lokve krvi pred plajaškom

sobom da zatru tragove zločina. Kada je Peter Teleki otišao da se požali opštinskom beležniku da su

se on i njegovi saučesnici premorili od ubijanja sekirom i toljagom, dobio je prekoran odgovor:

„Kako se ne stidite, zar niste Mađari?“ „Postiđeni Mađari“ su potom nastavili da ubijaju preostalih

oko 170 Čuružana.

Jedan od „postiđenih“, Elek Kovač, posebno je uživao da se sadistički iživljava nad žrtvama

genocidne „racije“. Po ciči zimi je na obali Tise testerisao žene sa kojih je strgnuta odeća. Na užasne

jauke je sa osmehom ironično komentarisao: „Ne plačite, polako će Elek-bači“ („Ne plačite, polako

će čika Elek“). U njegovu „specijalnost“ spada i to da je ranjene i bajonetom probodene žive žrtve

bacio pod led!

Doktora Đorđa Jovanovića, poznatog po tome što je besplatno lečio sirotinju, presekli su „prekačom“

(testerom). Iz utrobe Ružice Davidovac mučitelji su izvadili živo nerođeno dete. Jednog člana

porodice Đurđev su pred kućom proburazili bajonetom. Iz kuće Kalenića odveli su Vladu i njegovu

suprugu, a malo dete nisu videli, pa je pukim čudom preživelo pokolj. Iz porodice apotekara

Davidovca preživela je nekim čudom samo jedna starica. Milenu Bajšanski su pokupili sa ulice kada

je krenula u nabavku za troje dece koje je ostavila kod kuće. Posebnu surovost podivljale fašističke

zveri su počinile nad 14-mesečnim Vladimirom Radosavljevim. Dete su ščepali za noge i udarali mu

glavu o banderu dok nisu prosuli mozak.

U težnji da ne zaborave nijednog neprijatelja velikomađarske fašističke države iz novosadske

„Armije“ su 20. januara dovukli trojicu koviljskih diverzanata: Stevana Subića, Uroša i Stevana

Vukova i dvojicu iz Novog Sada: Stevana Nikoletića i Radivoja Milina-Kairca. Istog dana su u

opustelom Čurugu javno streljali svu petoricu i Milana Živkovića.

Žabaljski pogrom

Veliki župan Bačbodroške županije Leo Deak i njegovi potčinjeni stigli su u Žabalj 5. januara.

Nekoliko desetina Čuružana je ubijeno do njihovog dolaska. U žabaljskoj opštini su obavljene

konsultacije. Župan je podržao preduzete mere na terenu. Sutradan je stigao komandant V armije,

general-lajtnant Cajdner, komandant „operaija” u južnoj Bačkoj. Obrazovan je žabaljski odbor za

sprovođenje „racije” u sastavu: Ferenc Kelemen, Tibor Keri, Reže Rot, Anton Flegel, rimokatolički

sveštenik Hipehen, mesni trgovac Behard i Behardove kćeri Babika i Hedviga. Vojne starešine

Hortijeve vojske su podstrekivale članove odbora da sprovedu hapšenje žabaljskih Srba i Jevreja,

iako su mnogi već bili zatovreni u opštinsku zgradu. U sprovođenju genocidne „racije“ istakli su se

Johan Baumgartner, Šandor Tarik, detektiv novosadske „Armije“ Biksadi, Vida Berček, Maćaš Fišer,

Anton Kapes i žabaljski Nemci: Ajler, Jakob Aman, Johan Arnold, Jožika Baor, Mihalj Baumgartner,

Joža (Jaša) Bem, Leopold Bernhard, Mihalj Gruber, Filip Distl, Jakob Eksmajer, Jožef Eksmajer,

Sepika Kapes, Jožika Kviring, Jakob Keler, Palika Kister, Krumpner, Mihajlo Kremer, Jaša Merš, Jaša

Mecinger, Lujza Mušung, Andraš Ofenbaher, Adam, Pera i Franc Simon, Sepika Takač, Jakob Fišler,

Dobroslav Frank, Stevan Hil, Filip Špeg i Franc Šuster.

Masovna hapšenja su započela istog dana kada je pokolj počeo u Čurugu – 4. januara. Hapšenja i

ubistva u Žablju tekli su celih pet dana, a zatim je „operaija” nastavljena pojedinačnim likvidacijama

meštana. Uhapšene porodice su zatvorene u prostorije opštine, a pojedini meštani odmah uvedeni u

policijsku sobu na „saslušanje”. Na putu za zatvore sve žrtve su istučene i opljačkane. Neki su

zatvoreni u opštinsku staju za mučenje. Pojedini nisu izašli sa „saslušanja” pošto su ih u policijskim

sobama ubili motkama i kundacima. Veliki župan je prošao kroz hodnik opštine i video masu

uhapšenih meštana kraj kojih je „stražario” žandar. U izvorima koji opisuju strašne scene ne može

se pročitati ni trag ijedne ljudske emocije mađarskih fašista!

Žandarmerijski pukovnik Vilmoš Šelei, komandant žandarmerijskog okruga u Segedinu, obaveštavao

je Deaka o stanju na terenu. Izveštaj oslikava lažno stanje prema kojem su navodni „naoružani ljudi

u Čurugu napali žandarme”, u mestu se još vode borbe a okolni salaši gore. Veran sprovodilac

genocida je i Šeleiev pomagač, potpukovnik Geza Batori, komandant žandarmerijskog odseka za

južnu Bačku.

Petog januara je patrola predvođena Mihaljem Kalapošem uhapsila žabaljskog lekara doktora

Desančića Jankova i ugledne žabaljske zanatlije: suprugu Joce Grosa, njenog ujaka Kostu Marića,

Tošu Angelića, Isu Kapetanova, Živka Brankova i druge. Potrpali su ih u vojni kamion i odvezli u

okolinu Đurđeva. Doktora Desančića i dvojicu uhapšenih su na napuštenom salašu zverski

zlostavljali i potom ubili u blizini đurđevačkog groblja. Grozote mučenja kojima je doktor podvrgnut

nadmašuju najcrnji horor: prednji zubi izbijeni, nos spljošten od premlaćivanja, desno uho i četiri

prsta desne ruke odsečeni. U rebra su ga probadali tupim oruđem. U predelu karlice je bio krvav a

odeća raskopčana – verovatno su ga kastrirali. Nacistima se žurilo da obezglave srpski narod tako

što će pobiti njegovu inteligenciju i talentovane pojedince.

Branu Živkova i Jocu Kapelina su odvezli u Mošorin i ubijali na najzverskiji način. Mihalj Kalapoš i

njegovu saučesnici su varvarski ubili i Miloša Stefanova i Živu Drakulića. Većina drugih stradalnika

usmrćena je na nasipu rečice Jegričke iznad njenog ušća u Tisu. Patrolu Mihalja Kalapoša sačinjavali

su krvnici Kelemen Ferenc, Peter Rastik, Đorđe Hološi i Janoš Kalapoš. Ti zločinci su privodili

stanovnike Žablja u staju žabaljske opštine, gde su ih u mukama ubijali. Nisu poštedeli ni najmlađe.

Šestog januara iz Novog Sada je doveden i ubijen Jene Najman. Sa njim su iz „Armije“ (današnje

strelište garnizona kod Riblje pijace) dovezli devetoricu ranije uhapšenih ljudi: diverzante Đorđa

Divnina i Simu Bulića iz Žablja, Emila Gostojića (iz Đurđeva), Velimira Zlokolicu, Živka Ilića,

Svetozara Divnina, Uroša Divnina, Branka Živkovića i Radu Zlokolicu. 7. januara su ih poveli na

streljanje sa uhvaćenim borcima Šajkaškog odreda: Vladom Mušickim, Stevanom Solarićem,

Stevanom Gerićem, Miloradom Vezilićem i Stevanom Petrovićem. Tokom pretresa mesta uhvatili su

još tri pripadnika odreda: Milana Uroševa, Svetozara Radina i Gavru Pustajića. Svi su javno streljani

7. januara.

Sedmog januara ubijen je Andrija Gros iz Žablja. Ubijeni su i Ileš i Jolan koje su, da bi im zatrli trag,

dovezli iz Bečeja na žabaljsko stratište. Iz Subotice su dovezli krojača Iliju Rozenfelda, ratnog

invalida i usmrtili ga u Žablju. Istog dana su mađarski borci protiv „partizana“, predvođeni Palom

Bujdošoom, uhapsili i oterali u opštinu Đuru Stojanova, Jocu Savina, Zdravka i Milovana Čonkića,

Stevana Zlokolicu, Rajka Papića, Đorđa i Milana Radojčine. Braću Radojčin i mladića Čonkića su

zverski mučili parajući im tela. Od pojasa do iznad srca su ih prosekli i ušili debelim kanapom za

pređe. Devetog januara su naredili Iliji Radojčinu, ocu braće Radojčin, da kolima dođe pred opštinu.

U kola su ubacili leševe Milenka Čonkića, braće Radojčin i jedan koji se nije mogao prepoznati.

Meštanin Talo Jožef igrao je ulogu potkazivača. Uz pomoć okupatorskih žandara sproveo je u opštinu

Mariju Češljar i druge građane, koji su tamo izloženi najgorim brutalnostima pre nego što su

odvezeni na Tisu. Poduži je spisak članova porodice Češljar koji su istrebljeni u „raciji“ u Žablju!

Meštanin Đura Balint upao je u kuću Milana Ilića. Gole i bose Iliće je isterao na sneg optužujući ih da

su komunisti.

„Bitka protiv četnika” u Žablju i okolini opustela je mnoge salaše. Jedva da je koji dimnjak

pokazivao da je ponegde neko ostao u životu. Niko nije mogao da uđe ni

izađe iz mesta. Vojnici i naoružani civili su zaređali po salašima koje su prethodno opkoljavali da

niko ne pobegne, a zatim u genocidnom pohodu izvlačili iz kuća ljude koje su terali u žabaljsku

opštinu, na Tisu, ili neki kanal u ritu gde su ubijeni i ostavljeni među dudovima i bagrenjem „kao

grupe mučenika uzdignutih ruku prema nebu”, kako je slikovito opisao preživeli borac Šajkaškog

odreda. Mukom stečena imovina je opljačkana i razneta.

Prema iskazima svedoka, krvnici su batinali motkama i kundacima. U isledničkim sobama se neki

leševi od mučenja nisu mogli prepoznati. Mlaćenje Žabaljaca odvijalo se tako što su na smenu tukli

ljude, žene i decu dok ne padnu na pod, a onda ih gazili, vukli za kose i udarali im glave o zemlju i

zid. Iz novosadskog mučilišta „Armija” su detektivi doneli ono što su nazivali „igračke” – sprave za

čupanje – kojima su ženama čupali dojke a muškarcima zavrtali mošnice. Svaka žrtva koja je vikala

od bola dobijala je jake udarce u glavu. U staji su, uz pomenuti arsenal za mučenje, upotrebljavali

pendreke, bikače i gazili po zatvorenim porodicama. Da li je igde u istoriji poznat takav metod

mrcvarenja nemoćnih ljudi? Da li treba spominjati da su neke žene silovane i potom odmah ubijene?

Svaki (ne)zamisliv zločin i zverstvo događali su se u Žablju za vreme vladavine Hortijeve Mađarske.

Ferenc Olman je upadao sa okupatorskim žandarima u srpske domove i odvajao one koje je osudio

na smrt. Njegovom zaslugom je ubijena porodica Save Jurišina. Ištvan Bukta je vodio žandare da

hapse nedužne. Posebno se istakao u hapšenju osmočlane porodice Berić, koja je kasnije ubijena

kod “Crne ćuprije”. Pre žabaljskog pogroma Bukta se istakao u mučenju čuruških žena i omladine u

tamošnjoj opštini. Za izbacivanje leševa pobijenih Čuružana na Tisu dobio je kao nagradu krmaču i

šestoro prasadi koje su fašisti opljačkali od Save Jurišina. U hapšenjima se istakla i patrola

predvođena Ištvanom Novakom, koji je „bacio oko” na imovinu nekih Srba.

Iz Žablja su kamioni prepuni zatvorenika išli na Tisu u određenim vremenskim razmacima. U opštini

i staji su uhvaćeni meštani prozivani i vezivani pre nego što su potrpani u kamione i autobuse.

Prilikom vezivanja skidali su im prstenje i bolju odeću. Kada su se vraćali do staje u opštinskom

dvorištu, naoružani žandari, civili i vojnici su utovarivali tridesetak novih žrtava. Ulicom u pravcu

Tise je svaki transport uhvaćenih u „raciji” odlazio na mesto krvavog zločina predvođen jednim

tenkom (kao da se ide u tešku bitku). Na ivici dolme su sprovodioci završavali započeti genocid.

Niko od uhvaćenih nije znao kuda ih voze u zimskim noćima zavejanim krupnim januarskim

snegom. Kamioni su se zaustavljali kraj malog mosta preko Jegričke na putu Žabalj-Petrovgrad. Pre

rata je most nazvan „Crna ćuprija”, kao da je nečija crna slutnja predskazivala crne januarske dane.

Kada su kamioni stali ispred ćuprije, fašisti su izbacivali ogoljene, pretučene ljude, žene i decu

povezane žicom i konopcima. Padinu pokrivenu belim pokrivačem osvetljavali su farovi kamiona iz

kojih se putem čuo jauk, plač i žamor koji nikog od izvršilaca nije uzrujavao. Na nasipu su čekali

mitraljezi ukopani u sneg. Žandari, vojnici i civili su žurno naterivali prestravljene, promrzle i gladne

ljude da priđu vodi koja je čekala kao otvorena ledena raka! U jednoj grupi od 24 uhapšenika zatekli

su se Nikola Apić, Sima Dunđerski i Voja Šikoparija, koje su istovarili između „Tapavičke rampe“ i

čuvarnice kod pete rampe. Mile Čonkić je sproveden sa starcem Vladom Uzelcem. Starca koji se

teže kretao ubio je Janoš Pusti, pripadnik 20/I bataljona honveda. Uz ivicu rampe su žrtve morale

da posedaju, a iza njihovih leđa su se postrojavali vojnici. Razlegao se povik Petera Rastike na

mađarskom: „Šta čekate, zašto ne pucate?!”

Na obali Jegričke se prolomio užasan jauk i vrisak žrtava, posebno dece. Mile Čonkić se srušio na

snežno tlo i preko njega su pali leševi ubijenih i teško ranjena Vida Tomić. Beli tepih se možda baš

tada crveneo od krvi Avramova, Anđelića, Aleksijevića, Antića, Apića, Bajića, Beljina, Borđina,

Bosića, Vajsovih, Vajdića i Vargića, Vezilića, Viteza, Vlaovića, Gerića, Gostojića, Grbića, Grosovih,

Grujića… Nikola Apić, Voja Šikoparija i Sima Dunđerski su uspeli da se spuste sa rampe uz dolmu i

da se pritaje…

„Konačno rešenje” za Temerin

Duh fašističke mržnje, revizionizma i antisemitizma nije napuštao Temerin. Lokalni fašisti su sakupili

povratnike iz Srbije u opštinu i uveče ih utovarili na kamion. Temerincima za likvidaciju pridružili su

trgovca Mirka Gusmana iz Sombora (rođenog u Temerinu). Jevrejima koje nisu zatekli kod kuće

žandari i opštinski službenici Erhard i Bodi su poslali telegrame da se hitno vrate i jave u opštinu.

Telegrami su poslati sa potpisima rođaka. Iz Temerina su deportovani i nejevrejski „nepoželjni

elementi” čija je „krivica” veroispovest ili antifašistički stav.

Hladnog 9. januara 1942. u Temerinu je sprovedeno „konačno rešenje”. U kamion su potrpane

porodice Barkanj, Vidrih, Gusman, Kohut, Mesaroš, Rajner, Horak, Trajer, Cilcer, Šlezinger i

Šosberger. Mesto je etnički očišćeno od jevrejskih porodica i pojedinaca: 70-godišnjeg Pepija Milera,

50-godišnjeg Jenea Cerea, 39-godišnjeg Karla Štajnera i Hanike Holcer. Kamion ih je dovezao do

Žablja, a onda krenuo trasom do „Crne ćuprije” na obalu natopljenu krvlju žabaljskih žrtava

Holokausta. Šta li su bile poslednje misli Temerinaca koji su preživeli golgote izgona, a sada ih je

kamion vozio u nepoznatom pravcu, pravcu koji danas znamo kuda vodi – na gubilište – gde su

ubijeni i Žabaljci Dušan Basta, Malvin Gere, Ladislav Najberger i porodica Morgenštern.

Na obali Tise su ustrelili i bacili pod led porodicu Dujmović i temerinske Jevreje. Do današnjih dana

ostao je nepoznat identitet devetogodišnje devojčice, koja se verovatno zatekla u Temerinu zbog

nečije nade da su ruralni „južni krajevi” sigurna luka u odnosu na centralnu Mađarsku. Ledena rečna

grobnica je završni čin njenog i stradanja hiljada drugih ljudi. Devetog januara 1942. u delo je

sprovedeno „konačno rešenje” za jedno mesto u „Velikoj Mađarskoj”. Prvi put je istrebljena jedna

etnička grupa u jednom delu te države.

Sejanje smrti u Mošorinu

Brižljivom pripremanju mošorinskog pokolja pristupio je fašistički opštinski beležnik Jožef Konkolj uz

zdušnu duhovnu pomoć i blagoslov Ištvana Keveša, rimokatoličkog sveštenika i policijsku podršku

narednika Jožefa Silaka. Genocidnom triu pridružila se plejada zločinaca koji su jedva dočekali

priliku da nanesu zlo nemađarskom stanovništvu. Saizvršilac zlodela je četa od 150 honveda koji su

na pravoslavni Božić posejali smrt u Mošorinu.

Jožef Konkolj se postarao da već u decembru 1941. osudi na smrt sprske učitelje, protu Vlaškalića i

Francisku Jakobec. U aktu 18/1941, upućenom 2. decembra sreskom načelniku u Titelu, Konkolj

podnosi izveštaj o učiteljima i traži njihovu smenu. Nedugo potom u aktu 21/1941, piše doktoru

Balintu Ferencu da su prota Svetozar Vlaškalić i Franciska Jakobec „nepouzdani“. Aktivnosti u

pripremanju „racije“ kruniše dopisom od 20. decembra u kojem piše o „ispadima rodoljuba u hataru

opštine Mošorin“ (akt broj 36/1941) .

Katoličkog sveštenika Ištvana Keveša posetili su 23. decembra policijski narednik i opštinski

beležnik, vodnik žandarmerije Mihalj Buš i opštinski činovnici Jožef Vlašić i Đerđ Palfi. Svita civilnih

organa vlasti donela je svešteniku dopis pete Segedinske honvedske armijske komande koja traži

hitan izveštaj o tome da li u mošorinskoj opštini postoje lica protivna mađarskom državnom

poretku. Akt najviše vojne komande, koja je učestvovala u „čišćenju terena“, dokazuje da je ubistvo

civilnog stanovništva pripremano nevezano za sukob sa Šajkaškim odredom i postojanjem partizana

u Šajkaškoj. Sukob sa partizanima je uzet kao nemušto prikrivanje stvarne genocidne namere

mađarskog okupatora.

Na Konkoljev zahtev da se uvedu mere opreza „zbog ispada rodoljuba“, sreski načelnik donosi

odluku broj 100/1941 o merama protiv komunista i pretnje smrću za pomaganje istima. Odluku

donetu 24. decembra, pred katolički Božić, dopunjava aktom 99/1941, kojim traži hitan popis bivših

aktivnih oficira i podoficira Jugoslovenske armije. Jasno da nije reč o merama protiv komunista,

nego je pravi cilj istrebiti srpske rodoljube i nenaoružano civilno stanovništvo. U Mošorinu se već

tada čuju glasine da će Srbi imati „crn i krvav Božić“.

Kako bi učvrstili položaj za što učinkovitiju „raciju“, zločinačka družina smenjuje predsednika opštine

Antala Žomborija. Iako postavljen od strane okupatora, Žombori nije ulivao poverenje kao čovek

koji može sa sigurnošću da počini takvo nedelo. Na čelo opštine postavljen je zlikovac Andraš Silak,

rođeni brat narednika policije. Dok sreski načelnik titelski sastavlja naloge za preduzimanje mera

protiv „komunista“, policijski narednik Jožef Silak pred Božić odlazi u Novi Sad i sastaje se sa

poručnikom Šalaijem u kasarni 16. pograničnog bataljona. Šalaji će komandovati četom lovaca koja

će počiniti pokolj u Mošorinu. Lako je uočljiv komandni lanac pripremane „racije“ u Mošorinu.

Opštinski policijski narednik unapred zna izvršitelje, a za to vreme civilna vlast očekuje preko

sreskog načelnika uputstva i nalog viših vlasti koje će pružiti legitimitet i legalitet ubijanju. Osim

toga, u Šalaijevom štabu smestili su se pripadnici Mađarske vojne komande i kontrašpijunaže, koji

učestvuju u svim aspektima priprema i izvođenja genocida nad šajkaškim stanovništvom. Iz svega

toga jasno se uočava da su glavne konce u genocidu nad južnom Bačkom vukli najviši organi vojne i

političke vlasti tadašnje mađarske države.

Konačan spisak Srba i Jevreja za likvidaciju utvrđen je u periodu od 27. do 31. decembra – dokaz

više da su planovi za uništenje stanovništva postojali pre puškaranja između šačice partizana i

okupatorskih snaga. U sastavljanju spiska zločinačkoj družini se pridružio opštinski podbeležnik

Imre Meneši i činovnik Jožef Keresturi. Kolektivno planiranje genocida u Mošorinu po svemu

odgovara definiciji Konvencije Ujedinjenih nacija. U zverstvima tokom „racije“ mošorinski krvoloci

nisu zaostajali po strahotama počinjenim u drugim šajkaškim mestima.

Pogrom je započeo tačno 6. januara, kada su u Šajkaš odvedeni prota Vlaškalić i njegova služavka

Franciska Jakobec. Protu su dva nemačka nacista ubila na njivi, a Franciska Jakobec je saonicama

odvezena sa stanovnicima Šajkaša na obalu reke.

Kada je palo veče 8. januara 1942, žandari i vojnici predvođeni naoružanim meštanima Mađarima

otpočeli su masovno hapšenje Mošorinaca. Iako nigde u Šajkaškoj nije bilo mogućno utvrditi

identitet vojnih oficira koji su okrvavili čin u „raciji“, to je pošlo za rukom posleratnim vlastima u

Mošorinu zbog obimne sačuvane dokumentacije. Stoga zločinci nakon nedela nisu uspeli da se

sakriju u opskurnost posleratnog haosa. Odeljenjima za hapšenje i likvidaciju Mošorinaca nadređen

je bio poručnik Ištvan Šalai, komandir 16. pograničnog bataljona lovaca. Po komandnoj

odgovornosti sledili su artiljerijski zastavnik Laslo Dudaš, zastavnik inženjer Imre Kovač, narednik

Janoš Šomođi, kaplar Nandor Frajburger-Sabadvari i gefrajter Ištvan Purucki. Ustanovljen je

identitet nekih vojnika, pa u izvršitelje mošorinske „racije“ spadaju: Marton Kalmar, Ferenc Kiš,

Maćaš Zenge-Zahora, Balin Kutalok, Nandor Teteši i Ištvan Šandor.

Uhapšeni Mošorinci su dovedeni u opštinsku policijsku sobu da daju lične podatke. Zatim su doterani

u sobu predsednika opštine, gde su morali da kleče i gledaju u zid. Neki su odvedeni i više se nisu

vratili, drugi su vraćeni isprebijani, a treći tek uvođeni. U „plajaškoj sobi“ su mrcvarili pendrecima

Marka Subotina. Mlatili su ga po rukama i naterali da izranavljene ruke drži pored usijane peći. Kao

da taj nesnošljiv bol nije dovoljan, bacili su ga na zemlju, gazili i šutirali.

Priveli su Đerđa Jakobeca. Preživeo je pogrom i posle rata sa drugim svedocima posvedočio o

grozotama i zverstvima kakva ne pamti ljudski um.

Jelica Dejanović je ubijena u školskom dvorištu. Maloletne unuke Radovana i Milice Belocić su

streljali iz pušaka u opštinskoj šupi. Najveći broj zločina u šupi počinjen je sekirama kojima su

odsecali i drvenom toljagom kojom su razmrskali glave žrtava. Na kraju toljage nalazio se klin

pričvršćen o gvozdenu kolsku kapislu. Nekoj deci su glave razbili o panj i zid. Druge žrtve su pobili

cepanicama i maljevima. Posle „racije“ u šupi su zaostale tri muške glave kao svedočanstvo užasa

koji je tu počinjen.

Žandari su ka opštini poveli starca Savu Ranisavljeva, ali nisu imali strpljenja da ga doteraju do

same zgrade. Ubili su ga na ulici. Na isti način su ubili Novaka Tubića, a teško ranili Miku Jovanovića,

padavičara. Miku su dovukli do šupe i tu ga dokrajčili.

Iz kuće Marića ubili su Mariju čiji se suprug Miloš nalazio u Banatu i preživeo pogrom. Dva sina

Marićevih su mobilisana u fašističku vojsku, a dve kćeri su preživele „raciju“ i kasnije prebegle u

Banat.

Nekoliko Roma je ubijeno na takozvanom „konjskom groblju“. Ubijena je jedna osmočlana porodica:

majka sa sedmoro male dece.

Devetog januara ujutru stigla su dva kamiona sa uhapšenim stanovnicima Šajkaša i drugih mesta.

Od lokalnih seljaka su fašisti oduzeli 16 saonica na koje su posadili po dvoje dovedenih. Vlasnicma

saonica, Srbima, dopustili su da teraju uhapšene. Vezane i pod jakom stražom (kao da su mogli na

bilo koji način da se odupru vajnim „junacima“ i „ratnicima“), seljane Šajkaša do Tise je doterao

Peter Balaž. Egzekutorska kolona na čijem čelu je išao vojni automobil sa mađarskim oficirom

zaustavila se pod dolmom. Uhapšeni su oterani na obalu i ubijeni jednim plotunom. Ranjenici su

dokusureni pojedinačnim ispaljivanjem metka u glavu. Leševi su bačeni pod led.

Za mošorinske žrtve „racije“ fašisti su odredili mađarske kočijaše, a vlasnike saonica, Srbe, zatvorili

u opštinsku staju. Na putu do Tise vojnici i meštani su skinuli odela sa uhapšenih. Na obali su ih

ubili iz mitraljeza i pušaka.

Domaći Mađari odabrali su za pljačku porodicu Ristin. Na salaš su upali 15. januara Janoš Rideg,

Peter Balaž i Đerđ Palfi. Živana, Slavnu i Ilinku su uhapsili, a njihovom komšiji Jefti Milanovu naredili

da upregne konje u saonice. Na obali Tise su uhapšene skinuli sa saonica i ustrelili. Sutradan su

došli na salaš i opljačkali ga. Činjenica da su ubili malu Ilinku jasno ukazuje na pljačkaške namere

zločinaca. Da je dete ostalo u životu polagalo bi zakonska prava da nasledi imanje i – makar

formalno – da ga zadrži ili eventualno zatraži odštetu od mađarske države. To je još jedan detalj koji

ukazuje na planska ubistva s predumišljajem!

Sveštenik Ištvan Keveš okoristio se nesrećom porodice Suzić. Dan posle njihovog hapšenja došao je

u kuću i poneo sve što je mogao, čak i božićnu pečenicu. U pljačkaškom pohodu na srpske i

jevrejske domove pratili su ga pojedinci i porodice lokalnog mađarskog stanovništva. Vojnici su

pljačkali uhapšene, a mošorinske vlasti dodeljivale ukradene predmete i kuće porodicama lokalnih

Mađara koji su se pokazali kao najopakiji zločinci u „raciji“.

Zločinci su izneli leševe pobijenih na salašima, u opštini i školskoj šupi na pravoslavno groblje i tamo

ih zakopali u četiri zajedničke grobnice. To je jedino mesto u Šajkaškoj gde su leševi pokopani na

groblju. U grobnicama su nađena mala deca sa ulubljenim i razmrskanim lobanjama. Sekirama,

budacima i toljagama mrcvareni su Mošorinci u opštini i školskoj šupi. I čin garavljenja leševa

pokazuje da je „racija“ sprovedena sa hladnokrvnim predumišljajem. Egzekutori su leševe nagaravili

kako nijedan ne bi mogao da bude identifikovan, ali su tragovi mučenja bili vidni na svakom lešu. Sa

živih ljudi su fašisti đavolskog uma odsecali ruke i noge. Neki su bili goli, neki skalpirani tako što im

je koža sa glave svučena preko lica. Nekima je ostala samo polovina glave od udaraca sekirom.

Tragovi iživljavanja bili su uočljivi na lešu Miloša Jelovca. Strašnom smrću umrli su Novak Tubić, Živa

Ivanović i Dušan Grujičić. Vujici Belociću odsečeno je celo rame, a njegovoj supruzi rascepljena

glava iz koje je curio mozak.

„Racija“ u Gardinovcima

Mađarska vojska je 6. januara blokirala Gardinovce, a prvog dana Božića otpočela hapšenje

stanovnika. Pogrom su, predvođeni meštanima, izveli odredi vojske i žandarmerije i detektivi.

Mnogo oficira je u periodu od 7. do 9. januara viđeno u Gardinovcima, ali Komisija nije uspela da

ustanovi njihov identitet. Ustanovljeno je da su organizatori „racije“ predsednik opštine Janoš Bodor,

opštinski beležnik Laslo Nađ, Janoš Skulteti, Janoš Nađ, Andraš Takač, Lajoš Keseg, Jožef Horvat,

Ferenc Delgeš i Lukač Horšag. Oni su okupatorskoj vojsci na ceduljicama ispisali imena. Pošto su

dobro poznavali lokalne prilike, vojne patrole su raspolagale tačnim podacima o broju članova

porodica za hapšenje i drugim porodičnim okolnostima. Učitelj Ivašković i dvadesetak meštana su

zatvoreni u školu u svojstvu talaca.

7. januara su fašisti uhapsili Stevana i Radu Stojkov, Maksima Bugarskog, Danila Crnjanskog,

Svetozara Janića, Gojka Nikoletića i Savu Radaka. Uhapšeni su zatvoreni u opštinsku zgradu, a

tokom noći odvezeni saonicama u Šajkaš. Dva dana nakon toga su sa uhapšenima iz Šajkaša

odvezeni u Mošorin. U Mošorinu su ubice pogubile Savu Radaka. Ostale su sa stanovnicima Šajkaša

odvezli na obalu Tise. Istog dana su nacisti pretresli kuće i salaše i sakupili radio aparate. Na

saonicama Branka Rackova su odvezli Vukicu Jovančić i njenu decu u Lok, u prostorije mađarskih

graničara.

Narednih dana je nastavljeno hapšenje meštana. Zatvoreni su u „popin stan“, gde su pljačkani i

mučeni batinama. U periodu od 9. do 13. januara, u toj prostoriji su morali da stoje uspravno,

nepomično, bez reči, hrane i vode. Neki su odvedeni u opštinu, ispitivani i zlostavljani. Posle

ispitivanja i mučenja su oterani na obalu Dunava gde im je okončan život.

Prema sećanju jednog svedoka, fašisti su kod krsta u centru sela ubili 50-100 ljudi. U pogromu je

pobijeno tridesetak članova porodice Nikoletić, sve muške glave, zato što je Steva Nikoletić otišao u

Prvi partizanski odred. Komisija koja je utvrđivala zločine okupatora uspela je da rekonstruiše

identitet tek ponekog Nikoletića.

Nemačko-mađarska „racija“ u Šajkašu

U Šajkašu su živeli većinom Srbi i u manjem broju Nemci. Iz tih demografskih podataka je jasno da

su lokalni Nemci, zbog prava koja su uživali u Hortijevoj fašističkoj državi, mogli da spreče „raciju“

na Srbe. Komešanje nemačkih stanovnika pred „raciju“ jasno ukazuje da su bili obavešteni o

predstojećem pogromu, a užurbane pripreme za masakr su se mogle naslućivati zbog sve češćih

sastanaka lokalnog Kulturbunda. Karlo Gutvajn i Stefan Gilih javno su se hvalili da će „Srbi imati crn

Božić“ i da će „biti istrebljeni“. Da se Srbima sprema crn Božić videlo se upravo po spiskovima koje

je lokalno nemačko stanovništvo pripremilo za svoje mađarske saradnike.

Ubistvo mošorinskog protoprezvitera

6. januara 1942. u selo su stigli odredi mađarske vojske, detektivi i žandari. Naoružani civili

nemačkog porekla, neki sa lovačkim puškama, pojavili su se na ulicama kao redarstvena služba.

Šajkaš je potpuno blokiran. Nekoliko meštana je uhapšeno i zadržano u opštini u svojstvu talaca.

Mučeni su, ali nisu ubijeni. Kroz selo su opštinski poljski čuvari, Henrik Hofšajer i Mihael Kun,

poterali protoprezvitera Svetozara Vlaškalića. Kada su stigli do jedne njive, ustrelili su i opljačkali

protu.

Nakon službe prvog dana Božića na vratima crkve je mađarski oficir sa spiskom u ruci dočekao

vernike. Strani oficir nije mogao da sačini spisak. Proveravao je spisak tako što je svako rekao svoje

ime. Odvojio je i uhapsio ljude na spisku, među njima i sveštenika Radivoja Dobričkog. Uhapšeni su

privedeni u opštinu i pretreseni kao da su uhvaćeni u nekoj ilegalnoj delatnosti. Istovremeno su

mađarske vojne i žandarmerijske patrole predvođene lokalnim Nemcima: Jakobom Greserom,

Johanom Veberom, Lukasom Grajšerom, Jakobom Šumaherom i narednikom-vodnikom Kadarom,

obišle selo i pohapsile na salašima i u kućama meštane koji nisu otišli u crkvu. Idućeg dana su

nastavili hapšenja.

Uhapšene stanovnike su dva dana ispitivali detektivi u opštinskoj sobi broj 8. Žandari i vojnici su

prebijali i mrcvarili. Zatvorene su primorali da u sobi 8 kleče satima i zure u zid i da stoje nepomično

sve vreme prebijanja koja su trpeli od lokalnih nemačkih fašista i šovinističkih predstavnika

Hortijeve države.

9. januar – istrebljivanja Šajkaša

Mađarski vojni kamioni su se zaustavili u opštinskom dvorištu između četvrtog i petog sata ujutru.

Oficir je prozvao Miju Putnika, Lazu Bugarina, Mišu Bujandrića, Radu Ivkova, Filipa Pavkova, Jašu,

Jakova i Danila Krkljuša, Stevana Milivojevića, Lazu Pačarića, Jašu Rajića, Savu Plavšića, Đorđa i

Lazara Čenejca i Margitu Šlezinger… Utrpali su u kamion i osmoro ljudi koje su doterali iz drugih

mesta i služavku prote Vlaškalića, gospođu Francisku Jakobec. Kamioni su pošli u Mošorin. Uhapšeni

su premešteni na saonice i odvezeni na obalu Tise.

U selu su pokupili nove taoce koji su proveli deset dana u zatvoru. Neki su pušteni, neki sprovedeni

u zloglasnu „Armiju“. Od pravoslavne opštine, čijeg sveštenika nisu ubili, zatraženo je da plati

troškove izdržavanja okupatorske vojske. Tako su pored pljačkaškog plena nacisti pribavili novac u

vrednosti od 7.758.74 penga.

Ubijanje uhapšenih u Šajkašu pokazalo je sve čudovišne dimenzije genocidne šajkaške racije!

Ubistvo „nepouzdane“ Franciske Jakobec potvrđuje ideološku opredeljenost nacista da unište sve

antifašističko! Ubistvo Margite Šlezinger podvlači bolnu činjenicu koju iznosi Jad Vašem – da je u

Šajkaškoj tokom „racije“ zbrisano šest jevrejskih opština! Zajednička smrt tih žena i ubijenih

Šajkašana odlično je rezimirana u komentaru Pokrajinske komisije da je „nemački

nacional-socijalizam u svojoj krvožednosti našao dodirnu tačku sa mađarskim fašizmom u

zajedničkom poduhvatu uništavanja i istrebljenja našeg naroda“!

Titel – bacili ljude u Tisu

U izveštaju 10. januara 1942, Mađarska telegrafska agencija navodi: „U Šajkaškoj: u Žablju, Čurugu

i Titelu operacija čišćenja se nastavlja. Najveći deo četničkih bandi je već uništen“. „Četničke bande“

uništene u Titelu su lokalni prota Đorđe Parabućski, ugledni doktor Bela Handler, stanovnici Titela i

student Ivan Katušić koga su fašisti dovukli iz Novog Sada. Titel predstavlja potresnu scenu

stradanja zato što se u manjoj grupi ljudi našla najveća etnička šarolikost, a sam čin stradanja

Titeljana predstavlja najcrnji vid zločina najcrnjih poriva ljudske svesti.

Jednu grupu „uhapšenih“ su vezali žicom jedne za druge, a potom prvu osobu u redu bacili pod led.

U „četničku bandu“ spadao je i jedan od dvoje Čeha, žrtava „racije“, student Liborius-Libor. O stravi

kakvu ne pamte titelski bregovi nema ni slovca u našim istorijskim zapisima. Tek poneko sećanje

koje nije izbledelo od protoka vremena pomoglo je da stravičan zločin ostane zabeležen da se više

nikada nikome ne bi ponovio!

Sreski načelnik (sa doktorskom titulom) Ferenc Balint upravljao je ubijanjem u „raciji“ u samom

mestu i celom titelskom srezu: Šajkašu, Vilovu, Gardinovcima i Loku. Osim što je izdao nekoliko

naređenja o „raciji“, Balint je obišao sreska mesta i uhapšene građane. U Titelu je organizovao

vodiče patrola i mučitelje u zatvorima, lokalne Mađare i Nemce: Peringera, Henriha Kulmana,

Ištvana Bičkeia, Jožefa Balatonija, Đerđa Majera, Pala Majora, Petera Šebeša, Karolja Kantora,

Jožefa Nađa, Jošefa Đeneša i Nonenhajmera.

10. januara započela je „racija“ u Titelu, događaj o kome su podaci veoma šturi. Premetačine su

obavljene po kućama i uhapšeni su prvi meštani. Deo stanovnika je zatvoren u opštinu, a drugi deo

u Svilaru. Zatim su i zatočenike iz opštine prebacili u Svilaru. Uhapšenima su vezane ruke pre nego

što su opljačkani. U Svilari su satima morali da stoje nepomično. Mnogi su pali od premora. Pera

Čavić je tu izgubio život. U noći 10. januara je grupa žrtava odvedena u sobu za saslušanje.

Detektivi i vojnici su napadali svakog ko nije priznavao „krivicu“ i tukli žrtve rukama, nogama i

pendrecima. Pendrečenje po nogama, naročito tabanima, bila je uobičajena metoda. Nisu izostale i

druge zverske metode – uvrtanje mošnica dok žrtve ne padnu u nesvest. Pojedince su vešali dok se

ne onesveste, a zatim ih polivali hladnom vodom pored otvorenih prozora kroz koje se uvlačila

surova januarska hladnoća. Spasio se samo krojač Emil Bešlin posle nekoliko intervencija njegovog

kolege Vicea.

11. januara, u 23 časa pobijena je prva grupa žrtava iz mitraljeza. Pojedinačnim pucnjima su

likvidirali one koji su davali znake života. Dva dana kasnije pobijena je druga grupa zatvorenika.

Sutradan je likvidirana i treća grupa. U jednoj od tih noći oglasila se pucnjava na mestu koje je

narod zvao „Iza plasta“, što znači da je i to stratište žrtava „racije“. Datume ubijanja i događaje u

danima smaknuća videli su i čuli čuvar kod titelskog mosta Antal Nača i radnici Vujica Mutić i Pal

Mesaroš. Antal je video dve velike grupe koje vode na streljanje. Vujica je čuo bućkanje vode od

bacanja leševa u Tisu, a ujutru opazio dva radnika Mađara koji čakljama guraju zaostale leševe. Pal

je čistio sneg tih dana i nabasao na mnoge lokve krvi pored kojih su ležale prazne čaure.

Za tri žrtve je poznato da su ubijene na salašu Kozarev. To su najverovatnije Milan i njegovi sinovi.

Fašisti su ostavili leševe na salašu, a kasnije su njihova smrznuta tela odneli i bacili u Tisu. Neke

stanovnike su odvezli u druga mesta i tamo ih poubijali. Nakon „racije“ su uzeli nekoliko građana za

taoce. Dana 15. januara, pri kraju zločinačkog pohoda na titelske civile uhapšeni su pravnici Adolf

Salontaj i Radica Mrkušić zbog antifašističkog rada. Adolf je izgubio život u ratnom vihoru.

Na spomen ploči u porti pravoslavne crkve ispisana su imena žrtava „racije“ bez obzira na njihovo

poreklo. Taj hvale vredan gest stoji kao trajno svedočanstvo jednog zločina pomućenog razuma,

jednog od najstrašnijih zlodela u Drugom svetskom ratu.

„Racija“ u najmanjem šajkaškom selu

12. januara opkoljeno je i blokirano Vilovo. Srbima je zabranjeno da napuštaju selo, izdate su

poznate zabrane, a vojska, žandarmerija, detektivi i naoružani meštani su se brzo organizovali da

napadnu lokalno stanovništvo. Glavni organizatori „racije“ u najmanjem selu Šajkaške su

predsednik opštine Ferenc Nemet i opštinski beležnik Imre Meneš, koji je svoju dužnost nasledio od

ubijenog beležnika Miloša Đukića. Uveče 12. januara počelo je hapšenje meštana. Do 15. januara

uhapšena je četvrtina sela. Vojne i žandarmerijske patrole predvodili su meštani: Ferenc Bakoš,

Peter Loc, Peter Vince, Ištvan Bakoš, Ileš Poša, Andraš Juhas, Imre Topar, Andraš Nađidei, Janoš

Loc, Andraš Điriš, Andraš Večera i Điriš Ištvan.

Igrali čardaš tukući žrtve

Meštane Vilova su fašisti grupisali po porodicama ne štedeći bolesne, odojčad, staro ni mlado. Neke

su odredili za taoce, druge za likvidaciju. Sprovedeni su u Šajkaš. Kolona se otegla jedan kilometar

zato što je u svaku saonicu potrpano petoro ljudi u pratnji naoružanih žandara i vojnika.

U Šajkašu su zatvoreni u opštinsku zgradu iz koje su pre samo koji dan na gubilište odvedeni

stanovnici tog sela. U opštini su zlikovci uperili mitraljeze i pretili da će sve pobiti ako se samo neko

pomeri. Deca su tražila hranu i vodu, ali to nisu dobila od drvenih fašista koje ničija patnja nije

mogla da dirne. Do ponoći niko nije pušten u zahod. U posebnu prostoriju su odvodili muškarce i

mučili ih bajonetima, a zatim ih vraćali među uhapšenike. Jednom je vojnik kundakom polomio

zube, a kada je nesretnik otvorio usta zario mu je bajonet i proburazio obraz.

Svoj krvavi pir mađarski vojnici su obogatili posebnim uveseljavanjem. Besneći u patološkom

šovinizmu vojska je u šajkaškoj opštini zaigrala čardaš! Igrajući dohvatali su koga su stigli i mlatili

puškama. U osam ujutru je oficir naredio da se uhapšeni potrpaju u saonice. Saonice su izmučene

stanovnike Vilova dovukle do Gardinovaca. Drugi oficir je obavio prozivku sa spiska ispisanog

raznolikim rukopisima. U prozvanoj grupi našla se devojka koju su petorica Hortijevih „junaka“

silovali pre nego što je odvedena u smrt. Preostalima je mađarski oficir održao govor pozivajući ih

da što pre nauče mađarski i vaspitaju decu u mađarskom duhu. Ta grupa je puštena, a druga

sprovođena na obalu Dunava. Ubijani su i bacani pod led.

Dok su Srbi provodili svoje poslednje dane u fašističkom pritvoru, njihova imovina je opljačkana a

oni nemilosrdno batinani. Niko od odvedenih na Dunav u Gardinovcima nije preživeo masakr…

POGLAVLJE V: „RACIJA” U NOVOM SADU

Uvid u prezimena brojnih srpskih žrtava u Šajkaškoj izdefinisao je još jedan aspekat smišljenog

genocida. Mnoge žrtve su potomci starih porodica naseljenih pod privilegijama Bečkog dvora sa

obavezom da štite državne granice od Turaka. Autonomija Šajkaške i direktna potčinjenost Beču

oduvek su „trn u oku” ugarskim vlastima svih epoha. Ništa manji „trn u oku” je nekadašnje „Racko

selo” koje su okupatori smatrali za centar komunista.

U jesen i zimu 1941. preduzete su brojne aktivnosti fašističkih organa na hapšenju i vešanju

protivnika režima. Iako se Novi Sad nalazio pod čvrstom kontrolom Hortijevog fašizma, „racija” u

Šajkaškoj je za umove pomračene mržnjom predstavljala uvertiru u masovna ubistva koja su

planski sprovedena u gradskim sredinama. Detektivski izveštaj 17. januara 1942. o zverstvima u

Šajkaškoj nije naveo vladu da razmišlja o razmerama zločina. To što na kraju izveštaja piše da u

šajkaškim selima „gospodare užas i strah, a i samo mađarsko stanovništvo strepi od daljih događaja

i mogućih posledica”, nije sprečilo najviše mađarske vlasti da užas i strah prošire na gradove.

Naprotiv, Srbi su optuženi da „konci zavere u Žablju vode u Novi Sad“.

Vojni sudija Jožef Baboš (u saradnji sa Žilinskim) skrenuo je pažnju šefu generalštaba na zverstva u

Šajkaškoj. Sombathelji je pozvao Cajdnera na raport. Isti raport je Cajdner predao predsedniku

vlade i ministrima vojske i unutrašnjih poslova. Izveštaj o stotinama ubijenih „četnika” i gotovo

nikakvim gubicima u redovima vojske i žandarmerije jasno je ukazivao da borbe faktički ne postoje i

da pravih partizanskih jedinica u Bačkoj uopšte nema. Mađarska vlada je prećutno dopustila da se

genocid nastavi još brutalnije. Zloglasna „racija” u Novom Sadu ne ostavlja prostor za sumnje u

genocidne namere i ciljeve mađarske vlade.

Sudbonosni 12. januar

Sednica u Budimpešti je ključan dokaz o umešanosti mađarskih organa vlasti u postupak „šajkaškonovosadske

racije”. Nakon januarske „akcije” vlada je nastojala da svali krivicu na novosadske

gradske vlasti, ali sednica na kojoj je doneta odluka o proširenju „racije” – i to u jeku pogroma u

Šajkaškoj – dokazuje da su najviši organi saveznice Adolfa Hitlera „do guše” umešani u obračun sa

civilnim stanovništvom. Pomenuta sednica održana je posle posete visokog zvaničnika trećeg rajha

Budimpešti.

U periodu od 6. do 10. januara 1942. u Budimpešti boravi Hitlerov ministar spoljnih poslova Joakim

fon Ribentrop sa ciljem da izvrši pritisak na Hortija da pošalje što veći broj vojnika na istočni front.

Horti pokušava da ubedi Ribentropa da Mađarska doživljava velike probleme u održavanju reda u

„južnim krajevima”, gde je navodno izbio narodni ustanak u organizaciji Jevreja i Srba podbunjenih

od partizana u Banatu. Cilj mađarskog režima: prikazati lažno stanje da je nemačka policija u

Banatu navodno neučinkovita protiv sve šireg otpora stanovništva, usled čega partizani prelaze u

Bačku i podbunjuju Novi Sad i Šajkašku, pa je rešenje da mađarska vojska okupira i Banat! Šajkaški

partizanski odred je tih dana predstavljan u mađarskim izveštajima kao šačica

4-5 partizana iz Banata, koji podbunjuju i organizuju komuniste u Šajkaškoj. Činjenica da se koristio

tim argumentima dokaz je više da je Horti bio odlično obavešten o pokoljima u Šajkaškoj. Nemačka

strana se nije zadovoljila odgovorom svoje saveznice, ali je iskoristila namere mađarske vlade u

južnoj Bačkoj za svoj cilj – istrebljenje Jevreja!

Nacističke saveznice – NDH i Slovačka – često su se tužile svom vođi na tolerantan stav Mađarske

prema Jevrejima. Jevreji u matičnoj Mađarskoj su pošteđeni genocida. Ograničenja u životu i radu

nisu predviđala fizičko istrebljenje mađarskog jevrejstva, pa je jevrejska zajednica ostala uglavnom

netaknuta do deportacija 1944. Hitler je budno pratio poteze mađarskog saveznika. U svim

segmentima mađarske vojske i parlamenta službovali su mu verni saveznici i izveštači. Viši krugovi

mađarske armije bili su apsolutno antisemitistički nastrojeni. Vođa rajha je potpuno vladao

situacijom, što je značajno i za pitanje „racije”. Takođe se koristio još jednom mađarskom

bolećivošću – aspiraciji prema Banatu – da ucenjuje Mikloša Hortija.

Na savetovanju 12. januara većali su ministri unutrašnjih poslova Ferenc Keresteš-Fišer, narodne

odbrane Karolj Barta i šef generalštaba Ferenc Sombathelji. Razmatrali su Cajdnerov izveštaj o

Šajkaškoj u kojem tvrdi da su se razbijeni partizani i sumnjivi elementi iz tog područja uvukli u Novi

Sad. Doneta je jednoglasna odluka da se „češljanje terena” proširi na Srbobran, Turiju, Nadalj,

Bačko Gradište, Kisač i Novi Sad. Veliki župan Novog Sada, doktor Peter Fernbah, uputio je 13.

januara memorandum predsedniku vlade i ministru unutrašnjih poslova. Zahteva da se suzbiju

„subverzivni elementi” koji navodno imaju veze sa Šajkaškom i koje je potrebno obuhvatiti opštom

racijom! Pošto je šef vlade odobrio „proširenje racije”, šef generalštaba 15. januara izdaje naređenje

broj 4089 za sprovođenje „racije” u gradovima. Naređenje ne sadrži genocidne formulacije, čak

preporučuje da se ne dogode „velike nepravde, bezrazložna svirepost i krvoproliće”. Na mestu

vodećeg komandanta „racije” u Novom Sadu postavljen je niko drugi do Ferenc Feketehalmi

Cajdner!

Odluka o „raciji“ predstavlja presedan. Političke odluke protiv otpora režimu sprovodile su se

pomoću državnih organa – žandarmerije i policije. Stavljanje tih izvršnih organa pod vojnu komandu

predviđeno je samo u slučaju vanrednog stanja. Hortijev šef je bio svestan Hortijeve nade da

„racijom” spreči odlazak vojnika na istočni front i približi se teritorijalnom cilju – uključenju Banata u

„Veliku Mađarsku”. Učinkovitost mađarske vojske, policije i žandarmerije protiv navodnih ustanika

trebalo je da dokaže vođi rajha da su Mađari u stanju da uspešno vladaju Banatom. Odluka o

„češljanju” novih teritorija za Hitlera je predstavljala šansu da jedan deo Evrope temeljno „očisti” od

građana jevrejskog porekla. Stoga je zatražio od saveznika da na delu u Novom Sadu pokaže

izraženiji antisemitizam namesto dosadašnjeg mlakog odnosa prema Jevrejima. Sam Horti nije bio

imun na antisemitistička osećanja, što je značilo da će takozvana „novosadska racija” udariti

nemilosrdno po novosadskim Jevrejima!

21. januar – prvi dan „racije“

U šajkašim selima su lokalni fašisti inicijatori, učesnici i delimični izvršitelji organizovanog uništenja

stanovništva. Domaći Mađari i Nemci koji su sastavljali spiskove za likvidaciju većinom su bili

siromašni ljudi, nadničari i kubikaši koji su dočekali svoj čas osvete. U spiskove su unosili imena

komšija i svih koji su im se bilo kada zamerili. Tokom „racije” su mučili, silovali i ubijali, a na obali

Tise su dželati uglavnom bili žandari-perjari i vojnici. Glavna uloga novosadskih Mađara, prema

najstarijim svedočanstvima, bila je potkazivanje, a takozvanog „legitimacionog odbora“ da donosi

smrtne presude. U zaplenjenim stanovima i kafanama, na pijankama sa vojnicima i žandarima neke

kućne pomoćnice su preporučile komšije, poslodavce i stanare za „specijalan tretman“. Domovi su

pljačkani odmah po likvidaciji stanovnika. Osim šovinizma, osnovni motivi mnogih potkazivača bili

su zavist i pohlepa. Nisu prezali od lažnih optužbi kojima su sugrađane slali u sigurnu smrt. U

redovima „malih“ dželata su domari postavljeni od okupatorske vlasti, susedi i poznanici u delovima

grada sa mešovitim stanovništvom i pojedinci u štabovima vojnih i žandarmerijskih odreda.

U tri sata posle ponoći oglašena je uzbuna u vojnom garnizonu i žandarmerijskoj stanici. U pet

časova je Lajoš Gal predao oficirima u žandarmeriji i komandantima grupa patrola popis

novosadskih ulica i pismena uputstva o dužnosti patrola. Jožef Talijan je ista upoustva predao

oficirima u policiji i komandantima grupa policijskih patrola. Crveni plakati „Objava“ na srpskom i

mađarskom su oblepljeni po gradu. U 19 tačaka su podrobno definisane zabrane, pre svega kretanje

na ulici i posete, saobraćaj, slušanje radija, oglašavanje crkvenih zvona, rad bogomolja i svi oblici

društvenog života. Posebno zanimljiva 15. tačka glasi: „Prozori preko celog dana moraju biti

zavoreni i prekriveni zavesama“. Naloženo je da ulazna vrata zgrada preko dana i noći budu

obavezno zaključana. Pored „Objave“ je izlepljena „Naredba“ da se mora prijaviti svaka strana

osoba i oružje. Podužu „Objavu“ su građani lako kršili zato što im nije ostavljeno vreme da je

pročitaju. Plakate su mogli da vide samo oni koji su tog jutra pošli po namirnice. Drugog dana je

zabranjen i odlazak po namirnice.

Mašinerija istrebljivanja se pokrenula u šest časova. Vozom su pristigla pojačanja za pokolj: jedinice

20/I i 20/2 bataljona. Prva dva dana „pretreseni“ su južni i severni deo grada. Centar je ostavljen za

treći dan. Između sedam i osam sati patrole su se razmilele da započnu pretres i legitimisanje.

Svakom odredu je povereno nekoliko ulica, a oni su odabrali kuće za sedišta štabova iz kojih su

najcelishodnije mogli da izvedu pretrese i sabiranje onih koje će voditi pred „legitimacioni odbor“, ili

na gubilište. Policijski savetnik za kontrolu stranaca, Jožef Kenjeki, naložio je da se pohapse putnici

koji su prispeli u grad. Sa železničke stanice ih je odvodio u Sokolski dom na legitimisanje.

Nepoznat je tačan broj putnika-namernika koji su izgubili život, što podvlači žalosnu činjenicu da

tačan broj i identitet žrtava „racije“ u Novom Sadu možda nikada neće biti utvrđen.

Hvatani su slučajni prolaznici na ulici i građani sa oboda grada i dopremani u „Dom Levente“ pred

„legitimacioni odbor“. Na ispitivanje su terani pešice ili u kamionima. Deca na putu za školu su

vraćena kućama. Radio je neprekidno upozoravao građane da spuste roletne i ne izlaze iz kuća.

Uhapšeni građani su morali da ponesu radio aparate, kožu, mast, brašno, sapun, šećer, bunde,

odeću. Patrole su upadale u stanove i kuće i naterivale porodice da što brže izađu. Nisu dopuštale

ukućanima da se obuku, izbacivali su ih kako su ih zatekli. Živa se tih dana spuštala na oko minus

30.

Na ulazu u svečanu salu „stražarili“ su žandari sa puškama. Pred zgradom su fotografi zadovoljno

slikali priveden narod. Sve vredne stvari su Novosađani morali da ostave na sto iza ulaza u Sokolski

dom. Uloga „legitimacionog odbora“ sastojala se u tome da proveri dokumenta o identitetu

privedenih i uporedi ih sa prijavnim knjigama. Ugovorenim znacima i rečima su članovi odbora

davali znak vojsci i žandarmeriji koju privedenu osoba treba likvidirati. Podizanje palca značilo je

smrtnu presudu i ti građani su odmah odvajani u malu dvoranu lutkarskog pozorišta. U maloj

dvorani je Jožef Heđi zapisao njihova imena u poseban spisak. Osuđeni na smrt su morali da sede

nepomično pod stražom osam naoružanih vojnika rečne mornarice. Građane koje su članovi

„legitimacionog odbora“ okarakterisali kao „poznajem ga, dobar je čovek“, vraćeni su u svečanu salu

ili pušteni kući.

U toplom „Domu Levente“ sedeli su članovi „legitimacionog odbora“, zloglasni šef žandarmerijskog

islednog odseka Horkai i predstavnici zanatlija, industrijalaca, trgovaca i inteligencije: Đula Kramer,

doktor Elemer Koranji, Lajoš Horvat, Ferenc Svraka, doktor Ferenc Sultes, advokat doktor Karolj

Vagner, advokat doktor Peter Vagner, javni beležnik doktor Tibor Leh, Antal Nađ, novinar Šandor

Toman, urednik lista „Nep“ Šandor Radnai-Radičevic, Đeze Nađ, trgovac Đerđ Feher, trgovac Ištvan

Haič, trgovac Viktor Đeze Gaus, trgovac Jožef Blažek, mesar Robert Martin,

inženjer-industrijalac Kalman Seke, N. Šnajder, Janoš Abraham, trgovac Erne Pašt, doktor Rihard

Derner, trgovac Pavle Perepatić, Jaša Filipan, trgovac drvima Pandurović i advokat doktor Ljudevit

Keks. U grupi odabranih za presude na život i smrt posebno upada u oči doktor Tibor Leh, diplomac

francuske Sorbone, negdašnji student prava. Pre rata je u kancelariji u ulici Kralja Petra sređivao

pasoše mladim hitlerovcima za put u treći rajh na obuku u ideologiji i praksi nacizma. „Hitler gradi

Evropu u korist nas svih“ bila je ideološka polaznica doktora Leha, koji je na mesto velikog javnog

beležnika došao za vreme Hortijeve strahovlade. Kasnije je emigrirao u Miškolc, a sedamdesetih

godina prošlog veka u Budimpeštu. Sudska presuda za zločine koje je počinio nije ga stigla, kao ni

mnoge druge koji su okrvavili ruke u „raciji“.

Tog sumornog zimskog jutra oglasilo se oštro zvono na vratima u Futoškoj ulici broj 7. Domar je

došao da objavi Deakovima da odmah spuste roletne na prozorima i ostanu u kući zato što je

izlazak na ulicu do daljeg naređenja zabranjen – racija je! Stanovništvo je saterano u kuće. U okviru

tri dela na koje su fašisti podelili grad postojalo je osam operativnih sektora.

Tragedija Hirtovih

Čudovišnost nacističkog zločina pokazuje obrise u sudbini porodice Hirt iz Futoške ulice broj 1.

Činjenica da je Jene Hirt bio vlasnik gostionice ukazuje na verovatan motiv masakra nad Hirtovima

već prvog dana. Najmlađi ubijeni član porodice Hirt je 15-godišnja Alisa. Jedini svedok užasa koji

nije razumeo je beba Alisine sestre. Iz istorijskih izvora nije mogućno ustanoviti bebin pol, već samo

to da je rođena 1941. i ubijena 1944. u Aušvicu. Kako je beba Hermine Hirt preživela prvi dan

novosadskog pokolja – mimikrijski nazvanog „racija“ – to je misterija. Nema odgovora ni na pitanje

koji je dobrotvor uzeo pod staranje bebu pre nego što je postala žrtva „poslednjeg rešenja“.

Poklonici rajha ubili Rajhove

U popodnevnim časovima vojna patrola je ušla u kuću broj 18 u ulici Dositeja Obradovića. U kući je

stanovala porodica Rajh: trgovac Mano, dve kćeri, supruga Margita i dvomesečni sin. Porodicu su

postrojili u predsoblje da izvrše premetačinu. Pošto su pronašli novac i stvari koje su im zapale za

oko, u predsoblju su otvorili vatru na zbunjene Rajhove. Metak se Mani zario u uho i tada je izgubio

svest. Kada je došao svesti čekao ga je najstrašniji prizor u životu – supruga i deca u lokvama krvi!

Ošamućen od užasa i prostrelne rane, po hladnoći se zaputio u policijsku kapetaniju u koju je stigao

u 18 časova. Dežurnom podoficiru Maćašu Urašu je objasnio gde stanuje i prijavio da su vojnici

prilikom pretresa ubili njegovu porodicu. Zamenik oficira je sproveo ranjenog trgovca do dežurnog u

centralnoj policiji. Mano Rajh je morao da ponovi iskaz. Komisija kapetanije je izašla na uviđaj i u

predsoblju kuće pronašla pobijene članove porodice Rajh.

Drugi dan „racije“

Kapetanija je poslala policajca Ferenca Rostu da čuva ubijenu porodicu Rajh. Pred kućom se ubrzo

zaustavio vojni teretni kamion u koji su potrpali Margitin, Mirin i Magdin leš i leš bebe Bernata.

Kamion se zaputio ka Dunavu.

Policijska stanica je predala vojnoj patroli jedinog preživelog svedoka iz kuće Rajhovih. Mana su

doterali do obale Dunava. Podnarednik patrole ga je ustrelio i bacio u ledenu reku. Istrebljena je do

poslednjeg porodica Rajh!

Zločin nad Ferencom i Rozenbergovima

U pola devet ujutru, patrola sastavljena od dva žandara i dva vojnika pojavila se u ulici Martina

Lutera (Zlatiborski trg). U broju 12 su tražili Ferenca Nemeta, pomoćnika u radionici za hemijsko

čišćenje i boje „Etilen“. Poveli sa ga do kuće vlasnika radionice. Cilj prepada bio je da opljačkaju

vlasnikovu ušteđevinu…

Likvidacije grupa građana

Lajoš Gal se ujutru požalio Grašiju da žandari u istražnim patrolama ne umeju da prepoznaju

sumnjiva lica. Stoga je Graši naredio da se od novosadske policije, žandarmerijskih islednih organa i

kontrašpijunaže preuzmu spiskovi po kojima će se obavljati „pretres“. Od devet ujutru do blizu pet

popodne grupice muškaraca, žena i dece su dovođene na Štrand i likvidirane. Prema zvaničnim

izvorima, tokom drugog dana „racije“ ubijeno je 26 ljudi u njihovim domovima, uglavnom zato da bi

se krvnici domogli njihove imovine. Ubijene su odvezli kamionima i izbacili ih na obalu Dunava.

Tokom noći su bačeni u reku.

23. januar – istrebljivanje Novog Sada

Na zbornom mestu vojske i žandarmerije pogranični oficir je održao vatreni govor. Naglasio je da je

u Novom Sadu opasno govoriti mađarski i da se zbog toga mogu doživeti razne neprijatnosti. Na

zborištima vojske i žandarmerije održani su govori istog sadržaja, a ubicama obećane posebne

državne spomenice „južnog kraja“ ako „budu dobro radili“, to jest ako nemilice ubijaju. Zeldijevi

„ranjeni“ žandari pojavili su se u gradu pre nastavka „racije“ i paradirali pred civilima i vojskom.

Tokom dana su prisustvovali na mestima ubijanja da podstaknu vojnike na odmazdu. Porcije ruma u

poljskim kuhinjama su pojačane do te mere da je gradonačelnik Mikloš Nađ protestovao što se

isuviše ruma potražuje za vojsku.

Ledenog 23. januara temperatura se spustila na minus 30 stepeni. Zlokoban fijuk vetra. Život se

zamrzavao u kostima i dušama Novosađana. Dva dana zatvoreni u kuće očekivali su nešto, nekog…

Vojne, policijske i žandarmerijske snage „Velike Mađarske“, po rečima Zvonimira Golubovića, tog

dana su „prevazišle po svireposti poznatu vartolomejsku noć i izvršile masovni genocid, po obimu

jedan od najvećih pokolja civilnog stanovništva za vreme drugog svetskog rata“. Tog dana su

dokrajčivani stanovnici grada, pre svega Srbi i Jevreji, stavljeni van mađarskih zakona, ostavljeni

kao meta za iživljavanja, silovanja, mučenja i pljačku. Procenjuje se da je do 23. januara oko

20.000 ljudi izvedeno pred „legitimacioni odbor“.

Patrole su upadale sa uperenim puškama i terale ljude uza zid rečima: „Ne mrdaj, jer ću te kao psa

ubiti!“ Mnoge su nakon legitimisanja poterali na Štrand kamionima, pešice, u kolonama i pojedičano.

U redu na obali reke čekalo je na sigurnu smrt uvek oko 400-500 ljudi tokom celog dana! U

popodnevnim satima su se neki civili pojedinačno i grupno pridružili vojsci u privođenju Novosađana

iz Sokolskog doma i raznih delova grada. Nekoliko uglednih građana je odvedeno u Vladičanski dvor

„na pregovore“. Tu su držani kao taoci koji navodno garantuju za pokornost svojih sugrađana da bi

se pokolj zaustavio. Ljudski život više ništa nije vredeo u Novom Sadu.

Glavna sabirališta za uhapšene osnovana su na uglu Cara Dušana i Kralja Petra Drugog, Laze

Kostića i Kralja Petra Drugog, Ustavske (Pap Pavla) i Šafarikove i u Rumenačkoj. Osim što su izvodili

ljude iz kuća, vojnici su sakupljali slučajne prolazinke, pa i one koji su se vraćali sa legitimisanja.

Formirane grupe od 50-60 osoba su potom terane na Štrand. Kamioni opkoljeni vojskom koja se

„zlurado smejala i uživala u strašnoj sudbini nevinih žrtava“ vozili su Novosađane na poslednji put.

Sa sabirališta su građani za koje nije bilo mesta u kamionima poterani pešice na gubilište, kao i oni

u delovima grada gde nije bilo kamiona.

Zabeležen je i jedan slučaj mrcvarenja „uhapšenih“. Fašisti su pred uperenim mitraljezom postrojili

ljude u tri reda na sredinu jedne ulice i naredili im da legnu u sneg. Stare i nemoćne, koji nisu mogli

da zalegnu, vojnici su kundacima udarili da padnu.

Masakr Ljubojevih i Totovića

Oko osam časova je nekoliko vojnika i žandara nahrupilo kroz kapiju kuće broj 75 u Dudarskoj ulici.

Kapiju su zatvorili i blokirali, a potom zatvorili pekaru u kojoj je Lazar Ljubojev spremao jutarnje

pecivo. Iz kuće je odjeknulo zapomaganje nemoćne šestočlane porodice. Ubijeni su i opljačkani

Ljubojevi, još jedna istrebljena novosadska porodica!

U pola devet su na Telepu, na železničkom nasipu u Pačrta ulici (Šerina), žandari ubili četvoricu

muškaraca. U tom je naišao teretni kamion. Žandarmerijski zamenik oficira je naredio da se leševi

utovare.

Oko pola devet su se pred kućom broj 4 u Grobljanskoj ulici (kod rusinskog groblja) pojavili

žandarmerijski poručnik, žandar i vojnik. Grobljanska je današnja ulica novosadskoj sajma. Oficir

nije bio siguran u spisak, pa je žandar prišao meštaninu koji je zbog etničkog porekla smeo da se

kreće ulicom. Posle razgovora sa njim pokazao je na kuću broj 4. Patrola se vratila do naznačene

kuće i trojica fašista su ušli unutra. Žandar je naglo zgrabio i okrenuo Jovana Totovića, a oficir iz

revolvera pucao u njegovu slepoočnicu. Kada je Jovan pao na pod poručnik se zadovoljno nakezio:

„Sada leži, smrdljivi Race!“

Katicu i Vojina su isterali na ulicu i streljali ih pred kućom.

Oko 11 sati u ulici Đenvirag (Vojvode Knićanina) žandarmerijska patrola je ubila muškarca i ženu u

kući broj 6.

Tokom dana se u gradu pojavio proglas na srpskom i mađarskom potpisan od strane episkopa

Ćirića. Cajdner je intervenisao da Ćirić potpiše proglas kojim se poziva pravoslavno stanovništvo na

pokornost vlastima i uzdržavanje od subverzivnih aktivnosti. Proglas je oblepljen tog dana kada je

kretanje na ulicama najstrože zabranjeno. Cilj okupatora bio je da prikaže navodnu saglasnost

srpskih predstavnika sa „racijom“.

Streljanje stanovnika Vojvode Bojovića i okolnih ulica

Do zuba naoružani vojnici blokirali su ulicu Vojvode Bojovića. Domaći Mađari su potkazali Đorđa

Mihajlovića koji je minirao mostove. Taj njegov postupak pred samu okupaciju smatrali su

sabotažom. Profesorku Mariju Mihajlović je vojna patrola izbacila napolje u kućnom ogrtaču. Uspela

je tek da zgrabi omiljenu kapicu od crnog somota i brzo pređe u deo dvorišta gde su živeli Malenčići.

Pokucala je na staklena vrata: „Zbogom, Seko, mi moramo da idemo!“

Htela je da kaže snaji još nešto, ali ju je perjar grubo povukao i gurnuo u njen deo dvorišta.

Videvši da isteruju ljude, Malenčićeva supruga je briznula u plač i naredila deci da se obuku. U

dvorištu njihovih rođaka se za to vreme odvijala drama. Marija i njen brat Đorđe su pokušali da se

objasne sa žandarmerijom. Đorđe je studirao u Budimpešti i cela porodica je odlično govorila

mađarski. Dok su pokušavali da komuniciraju sa predstavnicima mađarske države, slikar Nikola je

ćutke vezivao dugački šal. Umetnik nije verovao u milost krvika Hortija (i Hitlera). Poterali su ih

prema kasarni. Iznenada je iz kapije susednog dvorišta izletela Apolonija Laubert i pojurila za

vojnicima. Na levi rukav je na brzinu navlačila traku sa kukastim krstom. Zaustavila je kolonu

dželata i žučno počela da se sa njima objašnjava mašući rukama i preteći. Jedan žandar ju je

dohvatio za ruku i strgao joj traku. Sagnula se da je podigne. Odalamio ju je kundakom u leđa. Od

siline udarca se srušila u sneg. Nikola se sagnuo da je pridigne. Žandar ga je mlatnuo kundakom po

glavi i leđima. Fašisti su podivljali zbog nenadane intervencije Mire Laubert koja se drznula da spreči

njihovu dužnost. Urličući psovke sa još većim divljaštvom su poterali „uhapšene“ tukući ih sve

vreme kundacima…

Masakr u Hlebarskoj

Po sećanju doktora Deaka, Hlebarska je ličila na pravo poprište, okupana krvlju pobijenih

Novosađana. Tu je fašistička soldateska izvela građane iz kuća i postreljala ih na ulici. Svuda su

ostali jezivi tragovi nasilja: u dvorištima, na kapijama, po zidovima kuća, čak su kamioni za utovar

leševa i ljudi koji su ih sutradan tovarili bili krvavi! Nijedan istorijski izvor ne spominje događaje u

Hlebarskoj ulici za vreme „racije“.

Humani doktor

Doktor Matija Satler čuvao je najdragoceniji imetak svojih sugrađana. Na izborima za gradski

parlament 1928. pobedilo je pet jevrejskih poslanika. Pobedio je i nosilac liste jevrejske stranke za

Salajku u kojoj nije živeo nijedan Jevrejin. Za to postoji valjani razlog. Siromašne je doktor Satler

lečio besplatno, ili ispod svake razumne cene ne gledajući na etnička porekla. U krvavom snegu

ispred svoje kuće ležali su Satlerovi do idućeg dana. Njihovi leševi još nisu odneti a vojni policajac je

čuvao kuću koju su žene raspremale za useljenje „doktora“ Jožefa Kenjekija.

Tokom pokolja u Miletićevoj vojnici su zalupali na vrata porodice Satler na Trifkovićevom trgu. Pred

kućom su ubili Matiju i Katarinu, stan ispraznili i spremali se da ga zapečate. Komšija privržen

vlastima obavestio ih je da nisu sve završili pošto je tog dana u Gradskoj bolnici dežurala kćerka

Satlerovih. Eva zbog blokada grada nije mogla da se vrati kući. Fašisti su poslali patrolu da je

dovede na kućni prag i tu je iskorenjena porodica Satler! Iz druge kuće na trgu izveli su i iskorenili

porodicu Frajd: Maksima, Mariju i Ivana.

Istrebljenje Špicerovih i Klajnovih

U Ljubljanskoj broj 9, fašisti su isterali iz stana porodicu Špicer. Patrolu nije dotakla činjenica da

Špicerovi imaju dva muška deteta koja nisu navršila ni godinu dana!

U kuću na današnjem Trgu Marije Trandafil upali su u dom Aladara Klajna i njegove supruge Ilone. U

istoj kući su verovatno stanovali Aladarov brat i snaha. Aladar i Ilona su do rata živeli u Jagodini

odakle su pobegli tražeći sklonište u Novom Sadu. „Racija“ u kojoj je antisemitizam došao na

najužarenijeg ludila nije ih mimoišla. Ubijeni su sa stotinama građana koji su u Novom Sadu nekada

srećno i mirno živeli.

Ubistva u Nemačkoj, Sremskoj…

U Nemačkoj ulici su do „racije“ stanovale porodice Franje Kacafa i Viktora Boškovića.

U Sremskoj ulici su fašisti tražili sestre Fuks. Ljerka i Mira su posebno naznačene za odstrel.

Neposredno pre „racije“ Ljerku su mučili u „Armiji“ sumnjajući da pripada pokretu otpora. Njen otac

je bio vlasnik špedicije. Neposredno po okupaciji Bačke, po naredbi o iseljenju građana koji su došli

posle 1918, Mira i Ljerka su sa roditeljima otišle u Osijek budući da su poticali iz tog kraja (Đakovo).

Tokom rata su se nekako vratile u Novi Sad. Otac Feliks se nije vratio, a majka Ana je preživela rat.

Komesar u špediciji Fuksovih, koji je došao iz Mađarske, poput mnogih drugih koje je poslao

Hortijev režim, hteo je da likvidira naslednike kako bi se domogao preduzeća.

U koloni za smrt sestrama Fuks su pridružili porodicu štampara Armina Kacafa. U Sremskoj broj 9

(današnji Zavod za izdavanje udžbenika), deo fašističkih hordi je opkolio stambenu dvospratnicu u

kojoj su stanovali Frankovi, Aladar Vamoši i njegova majka Josefina. Posebno su mrzeli Kornela

Franka, suvlasnika parobrodskog društva. Jednom prilikom su ga na prisilnom radu toliko mučili da

je danima nosio ruke u zavojima od rana koje je zadobio od vešanja. Sada su ga vodili na likvidaciju

sa suprugom i jednogodišnjim sinom Vladom.

Na Trgu Kneginje Zorke „uhapsili“ su, opljačkali i ubili industrijalca i inženjera Mirka Keningštetlera.

U Gajevoj ulici su „pretresli“ kuće porodica Gelb i Feher. Obe porodice su nestale pod dunavskim

ledom!

Iz kuće broj 9, na Dubrovačkom putu, iz Tanurdžićeve palate su fašisti poterali prema Dunavu

studenta Petra Viga i njegovu majku.

U ulici Arse Teodorovića ostrvili su se na krčmu Vukanovića. Pod led je bačeno četiri Vukanovića. Iz

Temerinske (broj 6-12), gde se nalazila trgovina mašinama „Erdeš rekord“, odveli su Martina Hajdua

i njegova dva sina, Martina i Teodora.

U blokiranoj Ustavskoj ulici (Pap Pavla) u kući su zatekli sateranog i prestravljenog Eugena Vajsa sa

suprugom i dva sina.

Stratište „Karađorđe“

Novosadski atletski klub je po okupaciji Bačke nazvan po Adolfu Hitleru – stravična simbolika

činjenice da crveno-crna emanacija nacističke ideologije, oličene u vođi trećeg rajha, stoji iza

„racije“. Oko pola dvanaest je na igralište dovedeno četrdesetak muškaraca, žena i dece, uglavnom

novosadskih Jevreja iz Mađarske i okolnih ulica. Rečeno im je da na najbrži način mogu da spasu

živote trčanjem. Skinuli su ih na januarskom mrazu i ostavili u donjem vešu. „Ko ume bolje da trči

taj će ostati živ“ rekli su krvnici nesrećnim žrtvama koje su se dale u trk oko igrališta. Vojnici su ih

gađali iz pušaka i puškomitraljeza kao da su divljač. One koji su ostali u životu dokrajčili su

pucnjevima iz pištolja.

U Ravaničkoj ulici broj 4, uz samo igralište smestio se vojni odred šestorice vojnika i jednog

narednika. Čim je prestalo praštanje mitraljeza i pušaka na igralištu narednik je naložio vojnicima

da pretresu ubijene. Šest okrvavljenih vojnika se vratilo u kuću sa prstenjem, satovima,

novčanicima i rukavicama. Podelili su plen. Oprali su se od krvi pobijenih žrtava. Ukućanima je jedan

fašistički vojnik rekao pri odlasku: „Mi smo došli ovamo da vas sve pobijemo!“

U malim daščanim kabinama žrtve su morale da se skinu i nage izađu na obalu Dunava na minus

30! Iznad rupe je stajala odskočna daska. Vojnici su iz pušaka, a oficiri iz revolvera upucavali

pojedine žrtve u potiljak, ali se municija štedela! Mnogim Novosađanima su kundacima razmrskali

lobanje i polužive ih gurali pod led… Pojedine ledene sante dostizale su i do jedan metar. Obala je

stajala okovana pod debelom ledenom korom.

U trenutku kada je na Štrand dovedena porodica Henig, a kasnije i porodica Deak, mašinerija

ubijanja se odvijala bržim tempom. Dovedeni su postrojeni u redove od po četvoro i okrenuti licima

prema Zimovniku za rečne brodove i prema gradu. Kabine su zaklanjale vidik na obalu reke.

Zastavnik i nekoliko vojnika su svakih pet minuta uvodili po četvoro (nekada i po šestoro i osmoro)

ljudi u unutrašnjost plaže nakon što su se skinuli u kabinama. Mnogi su se gurali da dođu što pre na

red pošto nisu mogli da podnesu hladnoću. Deca su plakala pitajući: „Kada ćemo doći mi na red?“

zato što nisu mogla da izdrže nisku temperaturu za koju, prema sećanju Marte Flato Zemanek, neki

tvrde da se spuštala i do minus 40!

Gole pojedince i porodice su prihvatali vojnici i sprovodili do reke. Svesni da im se smrt brzo bliži

neki su zaplakali od muke, očajne žene su čupale kosu, poneko je urliknuo. Svi koji su imali nešto

odeće morali su da isprazne džepove. Naređeno je da skinu nakit i nakon toga da krenu. Nekim

muškarcima su vezali ruke. Žrtve ustreljene na obali padale su reku ili na led. Građani su morali da

kleknu na dasku za skakanje pre nego što su upucani u potiljak ili udareni u glavu od strane

streljačkog voda koji je predvodio Gustav Korompaj. Potom su gurnuti u rupu u debelom ledu.

Klanje u kome je učestvovao i Pavle Perepatić aktivno je nadzirao najveći krvnik „racije“ – Marton

Zeldi, najtalentovaniji polaznik peštanske vojne akademije. U jednom trenutku mu se u brutalnom

usmrćivanju ljudi iz revolvera pridružio žandarmerijski kapetan Kepiro.

Odbio da puca

Kada je oficir naredio neznanom vojniku da ubije žrtvu, on je reagovao onako kako niko nije

očekivao. Bacio je pušku i na čistom mađarskom rekao da neće da ubija bespomoćan narod! Fašista

je hladnokrvno podgiao pištolj i ustrelio neposlušnog čoveka. Drugi vojnici su ga gurnuli pod led. O

plemenitom činu neznanog vojnika ne postoji nijedan zvaničan izveštaj, a njegovo nepoznato ime

nije uvršteno u spisak žrtava nečovečne „racije“. Plemenito delo videli su stanovnici Sremske

Kamenice.

Živu decu bacili pod led

Na udaru smrti „januarske racije“ našlo se mnogo mladih i dece.

„Opazio sam, međutim, da je ubijeno ne samo muških nego i mnogo žena, a video sam da su decu

živu bacali u Dunav“ izjavio je Đorđe Stanković iz Petrovaradina. Takav zločin počinili su organi

Hitlerove saveznice i ko god sumnja, opovrgava i netačno misli da se Holokaust nad Jevrejima,

Srbima i slovenskim narodima nije dogodio, treba da se zapita otkud, zašto i čemu takozvana

„novosadska racija“? Gde su naša deca kojoj nisu dopustili da odrastu? Gde su Ivica i Irena Ajzler i

Andrija Bek? Gde su mali Bergerovi, Bilerovi i Bokori? Gde je Andrija Bošković? Gde su sestre

Brandajs? Gde je četvoro malih Braunovih? Gde su Vera Vajda, Mira i Zlatica Vajnberger? Gde je

Tomi Vajnfeld? Gde su istrebljeni mali Vajsovi, Goinovi, Goldštajni, Grbići i Grinbergerovi? Gde su

braća Grinvald? Gde je mali Miroslav Ivanović? Kuda su nestala deca Bičanskih? Zašto je ubijen

Aleksandar Kostić? Zašto su fašisti, prema rečima očevidaca, bacili u Dunav kolica sa bebom?

Krvavog 23. januara 1942. fašisti su štedeli municiju na deci. Pred očima majki su ih nabadali na

bajonet i pacali u Dunav! Ne puštajući decu iz zagrljaja majke su padale na njih da ih zaštite telima

od hladnoće i bajoneta. Nacisti su se naslađivali time da prvo ubijaju decu uživajući u kricima

očajnih roditelja i vrištanju dece, dece koja verovatno nisu shvatala šta se događa dok su patila na

užasnoj hladnoći.

Očevici svedoče da su se odraslija deca držala mirno. Fašističko zlo je uništilo novosadski

podmladak.

Racija u Srbobranu

Još nisu očišćeni tragovi krvavog istrebljenja u Novom Sadu kada je komandant Druge oružane

grupe naredio da se teren „pročešlja“ 25. januara u Srbobranu. Za izvršitelja „akcije“ određena je

vojska, žandarmerija, policija i fašistički opredeljeni meštani.

Na dan 25. januara u sedam časova se oglasio dobošar sa naređenjima da je zabranjeno kretanje,

sve kuće moraju da budu zaključane i zastori navučeni na prozore. Oko osam časova stigla je

kompozicija honveda i žandara. Deo fašističkih trupa se zaputio u srbobransku gimnaziju, sedište

„racije“, a drugi deo ostao na železničkoj stanici. Stanicu su opkolili, sakupili građane koje su zatekli

i sproveli ih u gimnaziju.

Žandarmerijske patrole su ponele pismene zabeleške sa prezimenima Srba čije stanove treba

pretresati i/ili vlasnike pohapsiti. Glavni razlog za pretres je navodno skrivanje oružja. Vlasnici su

prilikom pretresa kundačeni kao da su nešto skrivili. Pljačka je nastupala odmah za vreme pretresa

uglavnom srpskih i nešto manje jevrejskih domova, ili nakon što su građani odvedeni pred

„legitimacioni odbor“. Patrola se vraćala sa ključem da pohara imovinu odvedenih.

„Legitimacioni odbor“ je imao zadatak da odredi „sumnjive“. U odboru su odlučivali honvedski oficiri,

nekoliko rukovodilaca žandarmerijskog islednog odseka i: Ištvan Kreps, četrdesetogodišnji trgovac

konjima, Jožef Vereš, policijski podnarednik, Ištvan Kiralj, prodavac novina, Ferenc Galik, radnik u

birtiji, dva sina gostioničara Antala Kiša, Ferenc Zoki, gostioničar, Đerđ Romek, moler i Jene Giri,

berberin. Privedeni su pojedinačno pozivani, a dvojica oficira su pitali članove odbora, lokalne

policajce i meštane, za mišljenje. Skoro svi privedeni su negativno ocenjeni kao „jugoslovenki

oficiri“, „dobrovoljci“, „bivši opštinski činovnici“, „rodoboljubi narodne odbrane“ i slično. Zatim su

„sumnjivi“ odvedeni u takozvanu „veliku sobu“ u gimnaziji, gde su morali licem prema zidu da

nepomično stoje ili sede. Ako bi neko zatražio da izađe, morao je da preskače prepreke od pušaka i

trpi udarce žandara. Vojnici su neprestano škljocali puškama i puškomitraljezima preteći da će sve

pobiti. Sa stola je uperen puškomitraljez u privedene koji su mučeni kundačenjem, šamaranjem i

gaženjem.

Onima koje je „odbor“ najviše ocrnio skakali su sa stolova na stomak. Kada bi se žrtva onesvestila,

nastavili su da gaze i skaču po njoj. Učitelja Karla Flajšmana su kundacima tukli do smrti. Od

mučenja su izdahnula još dvojica meštana. Ostali su u pratnji žandarmerijske straže 28. januara

sprovedeni do železničke stanice i poslati u logor u Bačkoj Topoli. U logoru su ostali tri meseca. To

su faze mrcvarenja srbobranskog civilnog stanovništva tokom torture i terorizma nazvanog „Racija“.

U organizovanom maltretiranju nemađarskog stanovništva istakao se Aladar Androcki, predsednik

fašističke organizacije turanskih lovaca i poverenik „Future“. Osim što je finansijski izrabljivao

građane u korist fašista, davao je podatke okupatorima koga od Srba uhapsiti za vreme „racije“.

Racija u Kisaču

Vojne desetine obrazovane su 1941. u Kisaču, kao i u drugim šajkaškim mestima. Oružje u Bačkoj

je uveliko manjkalo. Pre pogroma su tri kisačke vojne desetine posedovale deset pušaka, nekoliko

bombi i revolvera.

Nakon pogroma u Novom Sadu mađarski fašisti su 26. januara sproveli „raciju“ u Kisaču sa ciljem

da uhvate kisačke partizane koji su im uspešno izmicali. Andrej, Mihal i Pavel Kardelis i Jan Paljik

nisu uspeli da se prebace u Srem novembra 1941. Sve vreme su se krili u južnoj Bačkoj pomognuti

od lokalnog stanovništva. Vojnici i žandari su pohapsili oko 150 Kisačana, među kojima i supruge

partizana. Ne postoje podrobniji podaci o toj „akciji“. Stoga je tačan broj eventualnih žrtava u

Kisaču za sada nepoznat.

Pavel Bartok je 1951. napisao: „Kao represalije usledile su od strane okupatora najkrvavije i

najgnusnije akcije, takozvane „racije“, koje su sprovedene u Južnoj Bačkoj početkom 1942. U ovim

racijama poubijana je masa nevinih ljudi, žena i dece i mnogi Slovaci su tada odvedeni, internirani,

a većina se nije nikada ni vratila“.

POGLAVLJE VI: „RACIJA“ U BEČEJU

Prelep panonski gradić na obali Tise, u samom srcu Vojvodine. Posle pogroma u drugim mestima

stigla je grozna „racija“ u sredinu koja se odlikuje po nečem posebnom – njenim stanovnicima!

Autor se često pitao zašto na kraju svih pokolja – Bečej? Nije delovalo logično da posle masakra,

kojim su postigli sve što su hteli, mađarski šovinisti i fašisti divljaštvom udare i na taj grad.

Ubijali srce Vojvodine

Priča o „raciji“ u Bečeju nalazi se na margini opisa u istorijskim izvorima. „Novosadska racija“ (koju

u stvari treba zvati „racija u Novom Sadu“) zaokuplja najviše pažnje i prostora zbog surovosti i

masovnosti zločina. Nakon pokolja u šajkaškim mestima, gde je vrhunac postignut u Novom Sadu,

deluje potpuno paradoksalno da je napadnuto civilno stanovništvo u Bečeju. Ali, na osnovu saznanja

o istoriji tog grada postaje jasno zašto su se fašisti odlučili da zadaju smrtni udarac srcu Vojvodine.

SKOJ je neposredno pre rata uhvatio duboke korene među mađarskom omladinom u Bečeju. Sama

ta činjenica, kao i to da nijedan izvor o dešavanjima pre „racije“ ne spominje surove incidente na

verskoj i nacionalnoj osnovi, jasno govore o nameri fašista. Pošto nisu uspeli da mržnjom zaraze

bečejske Mađare niti da izazovu dublji jaz među stanovnicima grada, jedino što im je preostalo bilo

je da sprovedu „raciju“ i fizički likvidiraju navodne neprijatelje mađarske države.

Treba imati u vidu delovanje bečejskih omladinaca tokom okupacije. Neustrašivo držanje pre

streljanja, patriotski nadahnuti govori pred cevima fašista, uspešna akcija ispisivanja antinacističkih

parola i odlična organizovanost bečejske omladine izazivali su ključanje od besa u redovima

okupatora. U narodnooslobodilački pokret uključile su se: Verona Nađ, Katalin Kovač, Petronela Pap,

Katalin i Tereza Zedi, Marija Holo, Gizela Sabo, Ištvan Lenđel, Žofija Varga, Anica i Marica Korenoj i

niz njihovih saboraca. Bečejski SKOJ je imao mnogo simpatizera, a pre sabotaža brojao je 108

članova. Grad je takođe vrveo od simpatizera i članova komunističke partije.

U malo podataka koje iznose izvori o „raciji“ u Bečeju ističe se da su stradali Srbi i Jevreji –

neporeciva činjenica. Međutim, uloga, držanje i ponašanje bečejskih Mađara pre i za vreme „racije“

predstavlja jednako veličanstven primer ljudi koji su odbili da mrze svoje sugrađane. Upravo zbog

toga su nacisti pokušali da zadaju smrtan udarac Bečeju! Iako poslednji u seriji „racija“ i srazmerno

manji u odnosu na pokolj u Novom Sadu, bečejski pogrom zauzima jednako važno istorijsko mesto

zbog toga što u tom gradu mađarski fašisti nisu uspeli da ubiju njegovu ljudskost. Bečej je primer i

simbol grada u kome bezumlje i mržnja nisu pobedili!

Tok „racije“

Huškanja i uzburkavanje strasti započelo je 10. januara. Ispostava kontrašpijunaže sa sedištem u

hotelu „Milo“, opštinska uprava i mesni fašisti su potpirivali napetost. Tog dana je bečejska

okupatorska žandarmerija u saglasnosti sa opštinskim vlastima zatvorila pojedine ugledne Srbe u

opštinski zatvor. Desetoro uhapšenih je zverski ubijeno u periodu od 16. do 18. januara. Usled

delovanja kontrašpijunaže, dvadesetorica građana Bečeja i okoline su presudom vojnog suda 20.

januara osuđeni na smrt. Osuđeni su: Marko Garić i Milorad Rus iz Bačkog Gradišta (zajedno sa još

devetoricom nepoznatih ljudi iz istog mesta); Janoš Rečo iz Bačkog Petrovog Sela; Bečejci: Ištvan

Nađ, Milorad Živkov-Popov, Mihajlo Ostojić, Slavko Simin, Sever Stefanović, Jovan Crveni, Svetislav

Čalenić i Milan Čiplić. O identitetu drugih osuđenih autor nije pronašao podatke.

Desetorica ubijenih su privedeni bez ijedne reči porodicama. Opštinska vlast je namerno davala

netačne podatke, a ponajmanje govorila da su uhapšeni unapred osuđeni na smrt. Nalog da ih ubiju

izdali su Đula Berec, opštinski beležnik, Karolj Đire, sreski načelnik, Imre Karačonji, predsednik

opštine, Lajoš Hodi, policijski podnarednik i njegov brat, vitez doktor Ištvan Hodi, predsednik

sreskog suda. U opštinski hodnik su žandari u prisustvu nalogodavaca izvodili uhapšene iz zatvora

pred opštinskog strvodera Belu Hemlera i Lajoša Kovača. Ovi su ih skidali i tukli do nesvesti, a zatim

ubili udarcima sekirom u glavu. Zločinci su utovarili leševe na kola Bele Hemlera. Hemler se posle

odlaska na Tisu vratio da očisti hodnik od krvi. Da bi dodatno sakrili svoje zločine svi saučesnici su

morali da uzmu učešća u ubijanju sekirom. Suprugama ubijenih, kada su došle da se raspitaju za

svoje, predsednik sreskog suda je odgovorio: „Radujte se da se vaši muževi nisu mnogo mučili“.

Omladinci streljani 20. januara osuđeni su kao „pripadnici komunističke organizacije“, koji navodno

poseduju velike količine skrivenog oružja. Osudio ih je preki Vojni sud u periodu od 5. do 18.

januara. U njihovom ubistvu učestvovao je i Šifliš. Pre streljanja ispitani su sa svim zlostavljanjima

koja je primenjivao mađarski okupator. Pred streljanje su pokazali svešteniku rane i modrice. Niko

od Srba nije mogao da prisustvuje egzekuciji. Sirena se tog dana nije oglasila. Porodice nisu

pozvane da se oproste od osuđenih, ali je mađarskom stanovništvu dopušteno da prisustvuje. Mesni

fašisti svih društvenih slojeva odazvali su se u velikom broju u dvorištu nekadašnjeg „Vojnog

okruga“. Streljanju su prinudno prisustvovali uhapšeni Srbi koji nisu osuđeni na smrt. Omladinci su

išli u smrt većinom pevajući. Ubijeni su u 13 časova i 15 minuta u krugu Vojne komande, gde su

ranije streljani njihovi saborci. Katolički kapelan Ferenc Kedmendi je zračio od sreće i streljane

gurao nogama. Pravoslavni sveštenik je po nalogu fašista održao propoved uhapšenim Srbima i

rekao im da se poprave da ne bi doživeli istu kaznu. Tog dana streljani su: Ištvan Nađ (iza koga je

ostala supruga Verona i kćerka Ilona), Mihajlo Ostojić (član mesnog komiteta partije), Milorad Rus i

Marko Garić (članovi rukovodstva SKOJ-a u Bačkom Gradištu), Milan Čiplić, Milorad Živkov Popov (u

čijoj kući se skrivala Irena Provči sa Momčilom Šaranovićem i Labudom Pejovićem), Jovan Crveni,

Sever Stefanović, Slavko Simić i Svetislav Čalenić. Autor posebno napominje da streljanog Mihajla

Ostojića nije imao ko da prijavi anketnoj komisiji posle rata pošto nije bio oženjen niti imao

roditelje.

Ubijanje rodoljuba 20. januara je uvertira u masovni pokolj u Bečeju i nagoveštaj „čišćenja“ u

Novom Sadu. Neki sugrađani Mađari su odmah po streljanju rodoljuba rekli prijateljima i komšijama

Srbima da se sklone zato što gradu prete isti događaji koji su se zbili u šajkaškim mestima.

Sekretarica opštinskog beležnika, Eržebet Valaj, 20. januara je obavestila Ivanku Glavaški da će i u

Bečeju doći do „čišćenja“. Sutradan je započela „racija“ u Novom Sadu. Neki Bečejci nisu ozbiljno

shvatili dobronamerna upozorenja, ili nisu očekivali da će se glasine obistiniti.

Ubistvo Bulata, Havaša, Paje Švarca i nepoznatog Bečejca

Krvožedni fašistički elementi su desetak dana pre „zvanične“ racije ubili Edu Bulata. Jedne večeri su

policajci Đula Buruž (Gyula Buruzs) i Silvi Pekar (Szilvi Pekar) došli opštinskom strvoderu Helmeru i

pozvali ga da kolima dođe u policiju. Helmer je ustao iz kreveta i sa pomoćnikom Janošem Kovačem

i policajcima otišao u opštinu, gde su ih u kancelariji čekala dvojica agenata sa Edom Bulatom. Dva

policajca i agenti su tukli Bulata dok nije izdahnuo. Leš su do kola izneli Đula Buruž, Ištvan Bognar i

Bela Helmer. Zatim su u policijskoj stanici tukli privedenog Paju Švarca, advokata doktora Lajoša

Havaša i još nekog čoveka. Dva pomenuta policajca i žandari su ih tukli dok nisu pali na zemlju.

Kada je pao doktor Havaš, žandari su rekli Helmeru da mora da ga ubije da posle ne bi pričao šta se

dešava u policji. Usmrtio je doktora Havaša udarcem sekire u glavu! Nepoznatog čoveka je sekirom

po glavi usmrtio Janoš Kovač. Paja Švarc je izdahnuo od batina. Usmrćene Bečejce su na kola

utovarili Mihalj Sabo, Đula Buruž, Janoš Kovač i Bela Helmer uz pomoć nekog vojnika, a zatim ih

odvezli na Tisu i bacili u vodu…

Krvav bečejski 27. januar

Zbog navodnih borbi sa partizanima pokolj civilnog stanovništva je pojačan 27. januara. Kao i

prethodnog dana, sve osobe koje su prilikom legitimisanja odvojene na desnu stranu u grupama po

20 ljudi su sporvedene u vojnu komandu u hotelu „Central“. U toj prostoriji su okrenuti zidu i nisu

smeli da se pomeraju. Vojska i žandarmerija su svukle sa njih vrednu odeću, oduzeli im vredne

stvari i potom vezali. Oko 21 časa su po grupama odvozili žrtve kamionima na ustavu „Kralja Petra“.

Po prispeću su osuđeni na smrt morali da čekaju u redu, opkoljeni naoružanim vojnicima. Nekim

žrtvama je prišao ubica Helmer i zario im nož u grudi pre nego što ih je bacio u Tisu. Fašistička

vojska je privodila Bečejce do ivice reke i udarala ih teškim maljem u potiljak. Onesvešćene žrtve su

padale u vodu koja ih je nosila pod led.

Zdenka Nastasić je nenadano skočila pre nego što su uspeli da je ošamute udarcem. Dok je u

ledenoj reci pokušavala da se domogne druge obale pogođena je hicem iz puške. Te krvave noći

ubijeno je oko 200 najuglednijih Srba i Jevreja sa bečejskih lista za klanje! Pokolj kakav ne pamti

grad završio se oko četiri sata ujutru. Vojska je posle „rada“ na Tisi napravila terevenku u hotelu.

Narednog dana uhapšeni su još neki građani koji su ubijeni na isti način. „Racija“ se kao

organizovani pohod na civilno stanovništvo uveče primirila. Vida Brčin piše da su poslednje noći

pokolja fašisti pod led gurali i žive građane.

Sveštenik spasio ženu i dete?

Prema pričama koje su kolale pedesetih godina prošlog veka, supruga i sin Branka Gospođinačkog

preživeli su pokolj u Bečeju zahvaljujući komšiji. Fašisti su Branka i neke pobijene Bečejce okačili o

mesarske kuke u klanici. Suprugu i sina sakrio je lokalni mađarski sveštenik.

29. januar 1942.

Dana 29. januara 1942. sprovedene su pojedinačne mere protiv izvesnih Bečejaca. Tokom „racije“

odbor je primio molbu iz logora u Bačkoj Topoli od advokata Gojka Mikovića i Branka Gospođinačkog

da budu pušteni na slobodu pošto nisu saslušavani, iako su u logor otpremljeni još novembra 1941.

Gostioničar Ištvan Orsag je na sastanku odbora predložio da se „smakne“ i trgovac Janko Dabić.

Opština je zatražila od komande logora da straža vrati dvojicu advokata u grad. Sa sprovedenima su

u opštinu doterali trgovca Dabića. Tukli su ih uz prekide lopatama i vilama da ih što više namuče. U

zverskom činu se posebno istakao vatrogasac Karolj Brecka. Žrtvama su iskopali oči. Od svirepog

mučenja trojica su izdahnula, a njihove leševe su obesili u bečejsku klanicu pre nego što su ih bacili

u Tisu. Tim poslednjim činom svireposti završena je takozvana „šajkaško-novosadska racija“.

Zločinac je u poslednjem naletu pokušao da ubije srce Vojvodine!

Zaključak:

Na kraju svega rečenog o zaboravljenom zločinu, sada donekle rasvetljenom, celu stvar možemo još

jednom da prepustimo zaboravu. Ali, iz svake priče potrebno je izvući pouku i zaključak.

Da li reakcija na istorijski događaj „raciju” treba da bude osećanje kolektivne krivice? Daleko od

toga! Iskustvo pokazuje da nametanje kolektivne krivice dovodi do osećanja ugroženosti i vraća cele

narode u zagrljaj ideologije mržnje zbog koje se dogodila takozvana „šajkaško-novosadska racija”.

Tiha netrpeljivost, čekanje „pravog trenutka” da se uklone oni za čijom se imovinom žudi, ili su

drugog etničkog porekla bili su psihološka priprema i za januarske zločine.

Da li upotrebiti jedan od najvećih genocida u našoj istoriji kao povod da se posegne za osvetom?

Nikad! Istorija je višestruko dokazala da osveta nikome ne služi na čast i utehu. Osveta za „raciju“

je izvršena brzo, čim su partizanski oslobodioci – kojima je glavna ideja vodilja bila „bratstvojedinstvo”

– organizovali etnocid nad vojvođanskim Mađarima i Dunav Švabama. Osveta je donela

produžetak nesreće i patnje. Koliko je takozvana „šajkaško-novosadska racija” čin bezumlja, toliko

je takozvana „vendetta” (krvna osveta) čin besmisla i sumanutosti jednog drugog režima.

Iživljavanje nad nemoćnim civilnim stanovništvom nije nikakvo junaštvo ni oslobodilačka tradicija.

Taj užasavajući pokolj predstavlja veliku mrlju u našoj nacionalnoj istoriji!

Deo zaključka treba crpsti iz istorijskog iskustva naroda koji se selio s jednog prostora na drugi i

svuda, pa i u naš narod, utkao svoja umeća, znanja i opšti

društveno-ekonomski napredak. Sačuvati identitet a ne biti isključiv, deliti pozitivno i konstruktivno

iskustvo sa svim sugrađanima predstavlja izazov svakom etnosu na svim geografskim širinama.

Jedino takvi odnosi među ljudima sačuvaće svakog od pošasti koju donosi neman fašističke

ideologije.

Razvijanje tolerancije nije rešenje. Tolerancija znači puko trpljenje drugih i ništa više od toga. Iz

ovog rada treba izvući jasan, logičan zaključak: razvijanje iskrenog uzajamnog poštovanja očuvaće

svaki etnos i pojedinca od nestanka! Uzajamno poštovanje podrazumeva suživot, osećanje

solidarnosti i bezbednosti; pri čemu to što se poreklo drugih razlikuje od našeg ne predstavlja

prepreku da se sa njima deli dobro (i zlo). Kada ljudi utkaju i isprepletu svoje sudbine i

konstruktivne snage na suđenom im prostoru kao što je pitoma panonska nizija, nestaje opasnost

po bilo koga i nastaje sugrađanski život koji svakom pojedincu donosi dobro. Napor svakog

pojedinca i etnosa da izgradi takvo životno okruženje sprečiće da se ikada više dogodi neka

zločinačka, genocidna „racija”, „vendetta“, pogrom…

(Skribd)

Advertisements

24 mišljenja na „Ovako je bilo

  1. Тешко, да се за овај текст може рећи КРАТАК ОСВРТ. Преко 100 страна остаје за накнадно читање. Одмах на почетку, аутор користи термин ВОЈВОДИНА, који у временима, која текст описује, НИЈЕ ПОСТОЈАО!

    Sviđa mi se

  2. Hm,hmm…obiman tekst,iskreno,nisam dogurao, do kraja,ali delovi su mi poznati od ranije A,sto se tice termina Vojvodina,radi se o pogledu na istoriju iz Vojvodine.Nisam,dogurao do kraja,pa neznam dali se,pojavio junak i viknuo “ niko nesme da vas bije“ pa,sljis jogurtom, po “ vojvodjanerima“, iz pozarevacke mlekare,da se zna ko nosi pantalone,uz pomoc poklica “ ceracemo se jos“.. od “ cumurkane“..do,pocasnog gradjanina Subotice,bez K.P.G.T..,sa u medjuvremenu,,izgubljenim Njegosem,na nekoj serpentini Lovcena.“ tako treba“..Ali,dobro je na primer,u Prigrevici,danas ispljuvani “ okupatori“..,Banijci i Licani, neguju secanje,na svoju proslost,njih oko 5 “ tisuca“, sa,nesto vise od 400 dece,sa zavrsenim skolovajem,i doktorima nauke.

    Sviđa mi se

    • Редакција захваљује на конструктивним примедбама коментатора и преузима обавезу да следећи текст на ове теме скрати колико год је могуће, или чак обради и објави у десетерцу са не више од 10К карактера.
      Што се тиче Пригревице, овде у комшилуку се прича како у целом свету људи у биоскоп носе кокице и кока – колу, једино у Пригревици носе по пола киле чварака и дволитрачу пива. Не знам да ли је тачно, али знајући неке Пригревчане – врло је вероватно.

      Sviđa mi se

      • Ništa nije dugo ako se dobro skrati ali kraćenje nije neophodno i ovako je dobro jer nema puno teksta za preskočiti a kad većina more trošiti vrijeme na farmu more i na ovakve članke.

        Sviđa mi se

      • Hm,hmm…nista nije dugacko sto moze da se skrati,Brizit Bardo,naravno u mladjim danima,odbila je ljubav Moiza Combea,upravo zbog “ duzine“, zaljubljeni Kongoanac ja poslao poruku, zabrinutoj Briziti..“ Combe pati,Combe ce da skrati“…

        Sviđa mi se

    • Hm,hmm…cumurkana,nekada granicni prelaz, nalazila se,nekada na obali Save,kod starog mosta,danas,samo desetak metara,vise manje,pored tramvajskih sina,danas “ legendarnog“ okupatorskog tramaja broj 2 koji,koriste,okupirani gradjani,kada izadju iz vozaii medjugradskih autobusa,dok neki, zapute pehe,uz cuvenu Balkansku ulicu,,uaput poljube u ruku Vesnu Dedic,sto ih secsetila,daeto postoje i “ dodjosi“ u beograd,ne navikli,na tabdrkanjebtramvaja,pa cim zazvoni da ih opomene, “ da obrate paznju na ponasanje,smugnu u prvu kapiju“.. tajstrah je i dan danas u “ njima “ i,vode rat,protiv celog kruga dvojke.
      Dusko Radovic..“ Beograd je,lep,tih i cist grad vikendom,kada Beogradjani odu u svoja sela „..

      Sviđa mi se

      • Mora da si pogriješio. Božo se nije puno pito oko Mostara stariji most su zidali Hrvati a Božo je pravio stariji Dubrovnik i pri tom mu je bilo žao svake granate koja ode u more a takođe je par godina bio i ministar turizma Hrvatske.
        Božo je tipičan predstavnik novokompovanih bizmismena i političara i zato ga ponekad pomenem. Da mu nije komunista i danas bi čuvo goveda a danas su oni krivi za sve što ne valja iako je on vlast već 30 godina.Osim zasluga za stariji Dubrovnik lično sam bio prisutan kad je izgled sela na koje je prethodnih dana samo jedna baterija mb 120mm iskrcala par šlepera mina opisao sa „nikad ljepši O…… nisam vidio“ a spominje se i sinov šverc oružja Albancima na Kosovo. Istovremeno je najveći Srbin Trebinja i to dokazuje tako što je uz svaku srpsku vlast pa danas za kolegu švercera odrađuje posao trojanca u „opoziciji“. Da budem objektivan ima on i zasluga a najveća je što u Trebinju nije bilo masovnih pokolja i silovanja a u par slučajeva je to doslovno lično spriječio jedanput i nakon što je jedna porodica stradala a nije najcrnji među „srbskim patriotima“
        Priča se kad su ga ganjali pa pobjego u Srbiju da ga je obišo kolega po peru i pameti i da je razgovor tekao otprilike ovako
        „Pišeš li šta Matija“
        „Ne pišem“
        „Šteta“
        „A ti Božo pišeš li šta“
        „Pišem“
        „Šteta“

        Sviđa mi se

      • Hm,hmm..svojim ocima sam gledao i cuo Bozu,kako je to izgovorio na tv !a,kad sam vec kod mostova :ovako je bilo : Vozio se Lala,preko Zezeljevog mosta 1999. godine i survao u reku.Izvade,ugruvanog i mokrog Lalu i pitaju,pa pobogu Lalo,zar ne znas da je NATO,srusio most ? Ta,idite svi vi u persun,lepo sam na pocetku mosta procitao tablu „GOTOV JE“..

        Sviđa mi se

  3. Hm,hmm…a,sto se tice, novokomponovanih, i Vucic je,neki dan,vodio kao delegaciju “ samoupravljaca“ sa, “ obogacenim dzepovima“ poput Boze,jednog pumpadziju,pekara itd..prema kazivanju Marka Jaksica..radi,se o maloprodajnim biznisima, goriva i brasna, sa najmanje,zakonom regulisanim “ 3% na ime,kalo,rastur,kvar i lom“..koji se dese, prilikom,transportnih i pretovarnih radnji,da roba “ bezbrizno stigne do kupca“..

    Sviđa mi se

  4. Hm,hmmm…..pokvari se Tomislavu Nikolicu auto,pa nastavi peke,usput ga “ pristiglo“, sretne cigu na ulici…“ el imas neki wc ovde treba mi „.. imam g predsednice,imam,evo ovde kod mene kuci. Zavrsi Toma,i produzi kuci,gde si bio,kad ovoliko kasnis ? pita ga zena, Toma joj isprica sve po redu..“ a da vidis zeno,kaku zlatnu wc solju ima ciga“..“ ma,ajde Tomislave,nemoj svasta da pricas“..ajde samnom kod cige,pa ces da vidis“.. zvoni Toma,cigi na vrata,otvori cigina cerkica..“ tato,tatoooo, trazi te onaj,sto ti se posro u trubu…“..

    Sviđa mi se

  5. Hm,hmm….pozajmljen vic, Dosao Palma u Beograd,i narucio umkafani Dva jelena,pohovanu kornjacu u satou.Postomje proslo,sat vremena,posalje Palma, telohranitelja u kuhinju,da vidi kojimje problem Pa,gospodine kornjaca je uvukla glavu u oklop,pa ne mozemo da je zakoljemo. Daj je ovamo,i telohranitelj joj turi prst u dupe i ona izbaci glavu. Kako ste se toga setili pita kuvar,telohranitelja…“ pa sta vi mislite,kako mi Palmi,namestamo kravatu ??

    Liked by 1 person

    • Ne zajebavaj Lune, to je vic o Dolancu a radnja se dešava u Tikvešu gde su snage Martićevih milicajaca prilikom čišćenja terena motorkom uzduž rasekli konferencijski astal jer nije mogao da izađe na ulazna vrata

      Sviđa mi se

Ако мене питате...

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se /  Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se /  Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se /  Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se /  Promeni )

w

Povezivanje sa %s